Το πέρασμα του Ευρώτα: μια ιστορία του γεφυριού του Κόπανου μέσα από αφηγήσεις και απεικονίσεις των περιηγητών

WP_20150402_166

Αυτό είναι το κείμενο μιας ομιλίας για το Γεφύρι του Κόπανου που έγινε στη Σπάρτη στις 7 Νοεμβρίου του 2015. Στηρίζεται σε πηγές, κείμενα και εικόνες, που συγκέντρωνα με κόπο επί πολλά χρόνια. Μερικές από αυτές ήταν εντελώς άγνωστες και παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά -όπως η παραπάνω αρχιτεκτονική απεικόνιση του γεφυριού από το 1780, που φωτογράφησα στο αρχείο του Μουσείου του Λούβρου. Η ομιλία έγινε στο πλαίσιο της ημερίδας που είχε οργανώσει ο Πολιτιστικός Σύλλογος του Καραβά, του χωριού που βρίσκεται κοντά στο, γκρεμισμένο σήμερα, μνημείο. Πρωτοβουλία αξιέπαινη, όπως και ο καθαρισμός του σωζόμενου τμήματος του γεφυριού. Γι’αυτό και ανταποκρίθηκα πρόθυμα όταν με κάλεσαν να συμμετάσχω. Το ίδιο και όταν μου ζητήθηκε το κείμενό της ομιλίας και οι εικόνες για έκδοση.

Χάρηκα όταν έμαθα ότι ο Σύλλογος του Καραβά εξέδωσε τα πρακτικά της ημερίδας -αν και παραξενεύτηκα κάπως που δεν μου είχε σταλεί κάποιο δοκίμιο για διόρθωση, όπως συνηθίζεται. Όταν όμως πήρα στα χέρια μου τον μικρό τόμο, με περίμενε μια δυσάρεστη έκπληξη: το κείμενό μου είχε περικοπεί. Για την ακρίβεια, έχει αφαιρεθεί ολόκληρος σχεδόν ο επίλογος (από το: «Οι γέφυρες σε όλο τον κόσμο θεωρούνται πολύ σημαντικά μνημεία…»). Χωρίς να ερωτηθώ, ή έστω να ενημερωθώ. Μια θλιβερή και ανόητη λογοκρισία, για να μην δυσαρεστηθούν κάποιες, ακόμα πιο θλιβερές και ανόητες, τοπικές εξουσίες.

Ας είναι. Δημοσιεύω εδώ το πλήρες κείμενό μου, με τις απαραίτητες μικροδιορθώσεις και μαζί με την εικονογράφησή του, που το διαδίκτυο επιτρέπει να απολαύσετε καλύτερα.

Παρασκευάς Ματάλας

* * *

Το πέρασμα του Ευρώτα: μια ιστορία του γεφυριού του Κόπανου μέσα από αφηγήσεις και απεικονίσεις των περιηγητών

Πριν από αρκετά χρόνια περίμενα στη Σπάρτη έναν καλό φίλο που ερχόταν από την Αθήνα, τον Λεωνίδα Εμπειρίκο, έναν από τους καλύτερους γνώστες της Ελλάδας. Αργούσε να φτάσει, και όταν τον αναζήτησα για να μάθω το λόγο, μου απάντησε ότι προσπαθούσε μάταια να εντοπίσει το περίφημο Γεφύρι του Κόπανου. Ούτε κι εγώ ήξερα την ακριβή θέση του, και στα επόμενα χρόνια βάλθηκα να το βρω· τελικά τα κατάφερα χάρη στη βοήθεια του Κώστα Πενταφρόνιμου. Και από τότε άρχισα να συγκεντρώνω αναφορές, εικόνες και κείμενα γι’αυτό το γεφύρι, κυρίως μαρτυρίες και απεικονίσεις περιηγητών. Χάρηκα πολύ που ο σύλλογος του Καραβά πήρε αυτή την πρωτοβουλία, δίνοντάς μου και την ευκαιρία να παρουσιάσω συγκεντρωμένα κάποια από αυτά.

REISINGER 1923 Gefyra Eurota

1. Η μοναδική γνωστή φωτογραφία του γεφυριού του Κόπανου πριν την κατάρρευσή του. Έχει δημοσιευτεί στο:  Ernst Reisinger, Griechenland. Schilderungen deutscher reisender. In zweiter, veränderter Auflage herausgegeben. Mit 90 Bildtafeln, davon 62 nach Aufnahmen der Preußischen Meßbildanstalt, Leipzig: Insel-Verlag, 1923 (πρώτη έκδοση 1916).

Συνέχεια

Advertisements

Ερωτηματολόγιο για το Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης

5

Τον περασμένο μήνα έγινε η ανάθεση της μουσειολογικής προμελέτης για το Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης, η οποία θα πρέπει να παραδοθεί μέχρι τις αρχές Δεκεμβρίου του 2017. Στα πλαίσια της εκπόνησής της, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας κυκλοφόρησε αυτό το ερωτηματολόγιο που απευθύνεται στους κατοίκους της περιοχής.

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΣΠΑΡΤΗΣ

Μπορείτε να το κατεβάσετε (πατώντας στο παραπάνω λινκ), να το συμπληρώσετε και να το στείλετε, το αργότερο μέχρι τις 10 Νοεμβρίου 2017, στο email: efalak@culture.gr

Ένα ταξίδι του ματιού μέσα στην Περίβλεπτο, ανάμεσα στις τοιχογραφίες

περίβλεπτος

Αυτή η εντυπωσιακή πανοραμική λήψη της Περιβλέπτου μας επιτρέπει να «ταξιδέψουμε» στο εσωτερικό της εκκλησίας  και στις τοιχογραφίες. Έχει αξία, πιστεύω, ακόμα και για όσους την έχουν δει από κοντά, γιατί, εξαιτίας των συνθηκών φωτισμού, ο επισκέπτης δεν έχει συνήθως την ευκαιρία να θαυμάσει τα χρώματα όπως εδώ.

(Αρκεί να πατήσετε πάνω στην φωτογραφία για να «μπείτε» μέσα στην Περίβλεπτο και, χρησιμοποιώντας το ποντίκι, να περιηγηθείτε και να εστιάσετε στις τοιχογραφίες.)

Μας θυμίζει τη σκηνή που περιγράφει ο Νίκος Καζαντζάκης, που ήρθε το Μυστρά τον Σεπτέμβριο του 1937 και μπαίνοντας στην Περίβλεπτο βρήκε τον Φώτη Κόντογλου πάνω σε σκαλωσιές να καθαρίζει αυτές τις τοιχογραφίες.

Μου φάνηκε σήμερα πού μπήκα, υστέρα από το βαρύν ήλιο, στο δροσερό εκκλησάκι της Περίβλεπτος, πώς ο Κόντογλου ήταν κιόλας στη μέση της Παράδεισος. […]

Ο Κόντογλου έτρεχε απάνω-κάτω στην Παράδεισο, που αυτός με τις ανασκαφές του ξανάφερε πάλι στο φως θείες μορφές πλανούσαν κάτω από στρώματα ασβέστη, και λες πλαντούσε μαζί τους κι ο Κόντογλου και δεν έβρισκε ησυχία, αν δεν τις γλύτωνε.

(Η λήψη είναι του φωτογράφου Richard Novossiltzeff)

Ένα όραμα καταστροφής του Ευρώτα: μια «συμπαγή (!) πόλη» πάνω στην κοίτη του ποταμού

Στα τέσσερα χρόνια που λειτουργεί αυτό το ιστολόγιο, προσπαθώντας να αναδείξει την αξία του Ευρώτα και του τοπίου της Σπάρτης, την ανάγκη προστασίας τους, αυτό είναι το χειρότερο, το πιο βάρβαρο, «όραμα» καταστροφής που έχουμε συναντήσει.
Παρουσιάστηκε πριν από λίγες μέρες ως «Αστική Ανάπλαση Σπάρτης-City Walk». Η βασική «ανάπλαση» που προβλέπει είναι η συνολική οικοπεδοποίηση-τσιμεντοποίηση ολόκληρης της ζώνης που βρίσκεται ανάμεσα στον ποταμό και την πόλη της Σπάρτης.
Αυτοί που το σχεδίασαν αγνοούν τα πάντα: δεν γνωρίζουν αν εκεί βρίσκεται ένα κομμάτι της αρχαίας Σπάρτης· δεν γνωρίζουν αν το μεγαλύτερο μέρος αυτής της έκτασης είναι στην ουσία η κοίτη του Ευρώτα -ο οποίος πότε-πότε την πλημμυρίζει· δεν γνωρίζουν αν έχει κάποια αξία, σαν φυσικό περιβάλλον, σαν ιστορικό τοπίο, σαν παραγωγική γη, αν είναι χαρακτηρισμένη ως δασική έκταση, αν.., αν… δεν γνωρίζουν, ή μάλλον δεν θέλουν να γνωρίζουν, τίποτα.
Πήραν έναν χάρτη, μια λήψη από το Google Earth, και άρχισαν να σχεδιάζουν οικοδομικά τετράγωνα, σαν να μην επρόκειτο για τη Σπάρτη, για τον Ευρώτα, αλλά για την έρημο του Ντουμπάι.
Και την παρουσιάζουν ως εξής, με περισσό καμάρι και θαυμαστικά:

«Η επέκταση της πόλης προς τον Ευρώτα ανακόπτει την διάσπαρτη δόμηση, ευνοώντας την θεμελιώδη αρχή της «συμπαγής πόλης» και την οργανωμένης οικιστικής ανάπτυξης!»

12
Το θέμα δεν είναι τα συντακτικά και γραμματικά λάθη (αυτά συμβαίνουν όταν κάνεις copy paste σε έννοιες που δεν κατανοείς και αφορούν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες). Είναι η κραυγαλέα «ανορθογραφία» της ουσίας του σχεδίου. Αρκούσε, όχι να περπατήσουν επιτόπου -αυτό ίσως να είναι κάπως κουραστικό-, αλλά να ρίξουν μια ματιά στο Google Earth για να διαπιστώσουν ότι σε αυτή τη ζώνη δεν υπάρχει μέχρι σήμερα καμιά «διάσπαρτη δόμηση» για να «ανακοπεί». Για τον πολύ απλό λόγο ότι πρόκειται κυρίως για πορτοκαλεώνες, που βρίσκονται πάνω σε προσχωσιγενή εδάφη του Ευρώτα, στην κοίτη του, όπου είναι πολύ δύσκολο -και επικίνδυνο- να χτίζεις σπίτια.
Η «ιδέα» τους ήρθε φαίνεται από μια πολύ πιο άμεση απειλή για τον Ευρώτα, την σχεδιαζόμενη από την Περιφέρεια Πελοποννήσου «νέα είσοδο της Σπάρτης», η οποία στο σχέδιό τους γίνεται κεντρική λεωφόρος της «νέας πόλης». Δεν είχαν καν την στοιχειώδη περιέργεια να δουν τα σχέδια αυτής της «εισόδου»; Θα διαπίστωναν ότι στην πραγματικότητα θα είναι ένα σινικό τείχος που θα κόβει στα δύο την κοιλάδα και το οποίο θα βρίσκεται πολλά μέτρα πάνω από το γύρω έδαφος, ακυρώνοντας την σχεδιαζόμενη «πόλη» τους.
Το ότι αυτό το σχέδιο φανερώνει τέτοια άγνοια, προχειρότητα, έλλειψη σεβασμού, και επομένως είναι ανεφάρμοστο ως τέτοιο, δεν μας καθησυχάζει. Γιατί είναι δείγμα μιας νοοτροπίας και μιας αντίληψης που δυστυχώς είναι πολύ διαδεδομένες και πιέζουν προς την ίδια κατεύθυνση.
Δεν θα σχολιάσω εδώ αναλυτικά τα υπόλοιπα στοιχεία της «ανάπλασης», που ψευδεπίγραφα ονομάζουν City Walk. Είναι ένα συνονθύλευμα εντυπωσιασμών χωρίς συνοχή: υπάρχουν κοινότοπα ευχολόγια, που θα μπορούσε κανείς να συζητήσει· υπάρχουν ιδέες «κλεμμένες» από άλλα, εξίσου τραγελαφικά «οράματα» (όπως το περίφημο «θεματικό πάρκο»)· υπάρχουν πολλές που είναι απλά γραφικές και αστείες μεταφορές από εντελώς άσχετα περιβάλλοντα· υπάρχουν και αρκετές «ιδέες» που, αν υλοποιηθούν, θα συμβάλουν στην επιτάχυνση της καταστροφής της πόλης.
Το βασικό χαρακτηριστικό της «αστικής ανάπλασης» είναι ότι αγνοεί πλήρως το πραγματικό περιβάλλον της πόλης και την ιστορία της πόλης: το ότι δηλαδή η νέα Σπάρτη είναι χτισμένη δίπλα και πάνω στα υπολείμματα αρχαίων πόλεων. Αγνοεί δηλαδή τα βασικά (δυνητικά) ατού αυτής της πόλης, η προστασία και η ανάδειξη των οποίων θα έπρεπε να είναι η πρώτη προτεραιότητα. Αλλά τα οποία, δυστυχώς, από πολλούς λογίζονται ως προσκόμματα στην «ανάπτυξη».
Αξίζει να σημειωθεί ότι το δήθεν «City Walk» στρέφεται και ενάντια στην υπάρχουσα πρόταση πεζοδρομήσεων στο κέντρο της Σπάρτης που προωθεί σήμερα ο Δήμος, με μια σοβαρή μελέτη του καθηγητή του E.Μ.Π. Θάνου Βλαστού. Το «City Walk» προβλέπει ότι θα συνεχιστεί απρόσκοπτα η κίνηση των αυτοκινήτων στους κεντρικούς δρόμους της πόλης γιατί, όπως ειπώθηκε στην παρουσίασή του, «το αυτοκίνητο σημαίνει ανάπτυξη».
Το αυτοκίνητο, η άσφαλτος, το τσιμέντο είναι ιδεολογία. Και το αποδεικνύει ακόμα και ένα σχέδιο που θέλει να ονομάζεται «City Walk» .
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ο κυκλικός Βωμός του Αμυκλαίου Απόλλωνα παίρνει μορφή

8

Μετά από την αναστήλωση του πρώτου κίονα πάνω στο αυθεντικό τμήμα της κρηπίδας του Θρόνου του Απόλλωνα, το Ερευνητικό Πρόγραμμα Αμυκλών προχώρησε πριν λίγες μέρες και στη μερική αναστήλωση του δεύτερου σημαντικού οικοδομήματος του ιερού, του Βωμού, στην αυθεντική του θέση. Ο όλος χώρος του ιερού αρχίζει να αποκτά μια νέα όψη.

Ο μεγάλος κυκλικός βαθμιδωτός βωμός κατασκευάστηκε, όπως και ο Θρόνος, στα μέσα του 6ου αιώνα π.χ. Παρότι είχε  διαλυθεί  ολοκληρωτικά, χάρη σε λίγα οικοδομικά μέλη που εντοπίστηκαν, έγινε δυνατή η σχεδιαστική του αναπαράσταση από τον αρχιτέκτονα Μανόλη Κορρέ. Ο βωμός είχε 8 μέτρα διάμετρο και 4 μέτρα ύψος.

Με βάση τα ευρήματα των ανασκαφών που έκανε τα τελευταία χρόνια το πρόγραμμα αλλά και τις αναφορές του Χρήστου Τσούντα, του πρώτου ανασκαφέα, έγινε δυνατός ο προσδιορισμός της ακριβούς θέσης του μνημείου στον χώρο. Έτσι λοιπόν, στην αυθεντική θέση του, κατασκευάστηκε μια κυκλική βάση, πάνω στην οποία οι αρχιτέκτονες του Ερευνητικού Πρόγραμματος, Θέμης Μπιλής και Μαρία Μαγνήσαλη, προχώρησαν στη μερική αναστήλωσή του, χρησιμοποιώντας αυθεντικά μέλη του, αλλά και καινούργια μάρμαρα, τα οποία (σύμφωνα τους αναστηλωτικούς κανόνες) ξεχωρίζουν εμφανώς.

Η αναστήλωση, όμως, μπορεί να συνεχιστεί και με άλλα αρχιτεκτονικά μέλη του βωμού, που ήδη έχουν ήδη εντοπιστεί, π.χ. εντοιχισμένα σε εκκλησίες της περιοχής, ή που ελπίζουμε να βρεθούν.

6

1

4

7

2

3

Ο πρώτος κίονας του Θρόνου των Αμυκλών στήθηκε στην αρχική του θέση

4

1-2

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για ένα ιστορικό γεγονός, αν και διαφορετικής τάξεως από τα συνηθισμένα: στα πλαίσια της διαμόρφωσης του αρχαιολογικού χώρου του Αμυκλαίου από το Ερευνητικό Πρόγραμμα Αμυκλών,  πριν από λίγες μέρες αναστηλώθηκε ένας κίονας πάνω στο αυθεντικό τμήμα της κρηπίδας του Θρόνου.

Ο Θρόνος του Απόλλωνα ήταν ένα από τα πιο φημισμένα, αλλά και τα πιο ιδιόμορφα, κτίσματα της αρχαιότητας. Η μορφή του αποτελεί ένα μεγάλο αίνιγμα, λόγω της εκ θεμελίων καταστροφής του στην ύστερη αρχαιότητα, αλλά και της μοναδικότητάς του, καθώς δεν υπάρχει κανένα ανάλογο αρχιτεκτονικό παράδειγμα.

Η ομάδα του Ερευνητικού Προγράμματος Αμυκλών, με επικεφαλής τον Άγγελο Δεληβοριά,  έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια μια προσπάθεια να λύσει αυτό το αίνιγμα και να κάνει μια μερική αναστήλωση του Θρόνου, με βάση τα αρχιτεκτονικά του μέλη που βρέθηκαν επί τόπου ή διασκορπισμένα στην ευρύτερη περιοχή. Πρόκειται για ένα πολύ δύσκολο «παζλ», για το οποίο έχουμε λίγα μόνο κομμάτια, ενώ δεν ξέρουμε ούτε την συνολική εικόνα. Την προσπάθεια αυτή μπορεί κανείς να δει κυρίως πάνω στην ειδική πλατφόρμα που έχει φτιαχτεί στο χώρο. Εκεί δεσπόζουν σήμερα οι δύο μεγάλοι πεσσοί της εισόδου του Θρόνου.

Αυτό που έγινε όμως τώρα, από τους αρχιτέκτονες της ομάδας Θέμη Μπιλή και Μαρία Μαγνήσαλη, είναι αναστήλωση πάνω στο μόνο σωζόμενο τμήμα του οικοδομήματος του Θρόνου που διατηρείται στη θέση του, δηλαδή τη νότια κρηπίδα. Πάνω της στήθηκε ένα τμήμα του αρχικού κίονα. Δίνοντας έτσι, για πρώτη φορά μετά από τόσους αιώνες, μια -αμυδρή έστω- εικόνα που είχε το μνημείο στην αυθεντική του θέση.

Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια έγινε η προσπάθεια ανασύνθεσης του μεγάλου κυκλικού βαθμιδωτού Βωμού του ιερού, του οποίου τη μορφή έχει διασαφηνίσει ο αρχιτέκτονας Μανώλης Κορρές. Ήδη έχει ξεκινήσει η μερική αναστήλωση του Βωμού στην αρχική του θέση.

1

5

6

7

8

9

10

11

Η βάση πάνω στην οποία πρόκειται να στηθεί η μερική αναστήλωση του μεγάλου κυκλικού Βωμού

.

Η μαύρη όψη του «υγρού χρυσού»  

16128170_10154869138481904_695743983_n

16142319_10154865257696904_3024548891520165561_n

Αυτές οι πολύ πρόσφατες φωτογραφίες δίνουν μια αμυδρή εικόνα του τι συμβαίνει στα ρέματα και τα ποτάμια, σε όλη Λακωνία και τη Μεσσηνία, όπου τα ελαιοτριβεία διοχετεύουν τον λεγόμενο «κατσίγαρο» .

Οι φωτογραφίες δεν μπορούν να αποδώσουν ούτε το χρώμα του νερού, ούτε -ακόμα περισσότερο- τη δυσοσμία. Αλλά δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικό . Τα υπολείμματα της επεξεργασίας της ελιάς είναι καταστροφικά . Αφαιρούν το οξυγόνο από το νερό, κατακάθονται στον πυθμένα, είναι τοξικά, σκοτώνουν τη ζωή των νερών.

Λύσεις υπάρχουν, και είναι γνωστές. Το ζήτημα είναι ότι, προφανώς, δεν γίνεται κανένας έλεγχος από τις υπηρεσίες Περιφέρειας. Και ότι ενώ όλοι επαίρονται ότι παράγουμε το καλύτερο ελαιόλαδο, που είναι ο πλούτος, ο «υγρός χρυσός», της περιοχής, δεν φροντίζουν ένα, έστω μικρό μέρος, αυτού του πλούτου να αποδίδεται στην προστασία του θεμελίου του, του περιβάλλοντος που τώρα καταστρέφει.

16128941_10154869137791904_1439832017_n16176727_10154878435866904_1501106927_n16177022_10154878435816904_913502417_n16237928_10154878573236904_1280554474_n16176267_10154878575631904_1461136813_n