Ο Φλωμπέρ στη Σπάρτη και οι «άγριοι» ως ζωολογικά εκθέματα: η αντιστροφή.

«Όσο ψάχνουμε να βρούμε κάποιο κατάλυμα, ένα πλήθος από εξήντα ως ογδόντα άτομα μας παρατηρεί, μας ακολουθεί στο καφενείο όπου καταφεύγουμε, και σχηματίζει κύκλο γύρω μας να μας κοιτάζει: μου φαινόμαστε σαν άγριοι που τους παρουσιάζουν στην αίθουσα χορού του Valentino, που πληρώνεις για να τους δεις

Αυτά γράφει στο ημερολόγιό του ο Γκυστάβ Φλωμπέρ τον Ιανουάριο του 1851, όταν πέρασε, μαζί με τον φίλο του Μαξίμ ντε Καν, από την -πολύ μικρή τότε- πόλη της Σπάρτης (δες εδώ για το πώς  περιγράφει το τοπίο της).

3841

Η σκηνή είναι τυπική για την εποχή που οι δυτικοευρωπαίοι ταξιδιώτες ήταν σχετικά σπάνιοι στην Ελλάδα. Μέσα στο πλήθος των περίεργων ντόπιων, ο Φλωμπέρ αισθάνεται ότι εκτίθεται ως εξωτικό ζώο. Το θέαμα που είχε δει στο Παρίσι, εδώ αντιστρέφεται: ο ίδιος βρίσκεται τώρα στη θέση του «άγριου» που τον παρατηρούν σαν κάτι αξιοπερίεργο. Φυσικά, η αντιστροφή είναι μόνο συγκυριακή και μάλλον επιφανειακή: ο Φλωμπέρ εξακολουθεί  να είναι βέβαια ένας προνομιούχος δυτικός περιηγητής, σαν αυτούς που συνήθως κοιτάζουν τους ντόπιους με ένα ανάλογο βλέμμα· ενώ οι «άγριοι» που εκτίθονταν στην Ευρώπη ήταν τα θύματα, και η έκφραση, της μακράς και πολύ σκληρής ιστορίας του δυτικού ρατσισμού και ιμπεριαλισμού. Η παραπάνω φωτογραφία, τραβηγμένη στις Βρυξέλλες το 1958, δείχνει μέχρι πόσο πρόσφατα φτάνει αυτή η ιστορία των «ζωολογικών κήπων» με ανθρώπους, που λειτουργούσαν στις αποικιοκρατικές χώρες τον 19ο και 20ο αιώνα. (δες σχετικά εδώ)

Ο Θάνατος του Υάκινθου στις όχθες του Ευρώτα (Jean Broc, 1801)

Jean Broc (3)

Το τοπίο που βλέπουμε σ’αυτόν τον πίνακα είναι ο Ευρώτας και ο Ταΰγετος. Σε πρώτο πλάνο, ο Απόλλωνας έχει αγκαλιάσει τον νεκρό Υάκινθο.

Ο Υάκινθος ήταν ένας πανέμορφος νέος από τις Αμύκλες. Ο θεός Απόλλωνας ήταν ερωτευμένος μαζί του. Μια μέρα που ο Απόλλωνας έριχνε δίσκο, ο θεός-άνεμος Ζέφυρος, επειδή ζήλευε, άλλαξε την κατεύθυνση του δίσκου έτσι ώστε να σκοτώσει τον Υάκινθο. Απαρηγόρητος ο Απόλλωνας έσκαψε ο ίδιος με τα χέρια του τον τάφο του Υακίνθου και έκανε να φυτρώσει από το αίμα του το ομώνυμο λουλούδι.
Προς τιμήν του Υάκινθου οι Λάκωνες τελούσαν τη μεγαλύτερη γιορτή τους, τα Υακίνθια. Και πάνω από τον τάφο του έστησαν το μεγάλο ξόανο του Απόλλωνα και γύρω από αυτό τον περίφημο «Θρόνο» του, το σημαντικότερο μνημείο της αρχαίας Σπάρτης.

The Death of Hyacinthos, by Jean Broc (2)

Ο πίνακας είναι το γνωστότερο έργο του Γάλλου νεοκλασσικιστή ζωγράφου Jean Broc. Ο Broc ήταν κι αυτός (όπως και ο Topino-Lebrun που την ίδια περίπου εποχή ζωγράφισε την Πολιορκία της Λακεδαίμονος από τον Πύρρο) μαθητής του μεγάλου ζωγράφου Νταβίντ. Που κι αυτός τότε ξεκινούσε να ζωγραφίζει ένα άλλο σπαρτιατικό θέμα, τον Λεωνίδα στις Θερμοπύλες.

 

 

Οι π(λ)ηγές του Ευρώτα

2

Στη Σκορτσινού της νότιας Αρκαδίας βρίσκονται οι κυριότερες πηγές του Ευρώτα. Η κατάστασή τους είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζουν το ποτάμι.

Οι πηγές είχαν δυστυχώς υποστεί τις τελευταίες δεκαετίες πολλαπλές ατυχείς «αναπλάσεις». Η λιμνούλα που σχηματίζουν τα νερά της πηγής έχει μαντρωθεί ολόγυρα, και δίπλα της έχουν διαμορφώσει ένα τεράστιο πλακόστρωτο, με ελάχιστα δέντρα. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Ευρώτας ως Σηκουάνας, η Σπάρτη ως Παρίσι

stockdale_1800_paris Eurotas

Είναι δυνατόν το Παρίσι να μεταμφιεσθεί σε Σπάρτη, ο Σηκουάνας να παραστήσει τον Ευρώτα, και το προάστιο του Σαιν Ντενί να πάρει τη θέση των Αμυκλών; Αυτά συμβαίνουν σε ένα γαλλικό διήγημα, όπου ένα ταξίδι στο Παρίσι του 1800 μετατρέπεται σε φαντασίωση ενός ταξιδιού στη «Σπάρτη». Ο τίτλος του είναι «Η Σπάρτη στο Παρίσι», συγγραφέας του ο Pierre-Édouard Lemontey, και εκδόθηκε στο Παρίσι το 1801. Συνέχεια ανάγνωσης

Ελέγχοντας την κατάσταση του Ευρώτα και καταγράφοντας τα μοναδικά ψάρια του

Στις αρχές Οκτωβρίου ακολουθήσαμε στον Ευρώτα μια ομάδα ερευνητών του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε.). Η ομάδα -που την αποτελούσαν οι Λεωνίδας Βαρδάκας, Δημήτρης Κομματάς, Πέτρος Κουράκλης και Δαυίδ Κουτσογιαννόπουλος- ήρθε για να πραγματοποιήσει έναν προγραμματισμένο έλεγχο του ποταμού. Τέτοιοι έλεγχοι γίνονται σε τακτά διαστήματα (την Άνοιξη και το Καλοκαίρι) σε καθορισμένους «σταθμούς παρακολούθησης» κατά μήκος του ποταμού. Ο συγκεκριμένος «σταθμός» βρίσκεται κοντά στη γέφυρα Χιλιομοδού, στην περιοχή του Βρονταμά. Η έρευνα αυτή έχει αρχίσει από το 2012, φέτος είναι δηλαδή η τρίτη χρονιά, και γίνεται στα πλαίσια του ευρύτερου προγράμματος παρακολούθησης της οικολογικής ποιότητα των επιφανειακών υδάτων. Το ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε. έχει αναλάβει το κομμάτι του προγράμματος για την οικολογική ποιότητα των ποταμών.

DSC_0020 DSC_0023
Η κυριότερη ερευνητική μέθοδος είναι ένα είδος «ψαρέματος», η ηλεκτραλιεία (electrofishing). Γίνεται με μια ειδική συσκευή που διοχετεύει ηλεκτρικό ρεύμα που παράγει γεννήτρια. Το ρεύμα δεν είναι θανάσιμο για τα ψάρια, αλλά τα προσελκύει και τα αναισθητοποιεί για ορισμένα δευτερόλεπτα, σε μια διάμετρο περίπου δύο μέτρων. Αμέσως τα ψάρια συλλέγονται με απόχη, καταμετρούνται, ταυτοποιούνται τα είδη τους, μετριέται το μέγεθός τους και τέλος απελευθερώνονται ζωντανά πάλι στο ποτάμι. Οι ερευνητές φοράνε ειδικές φόρμες από πλαστικό για να μη δέχονται το ηλεκτρικό ρεύμα.

DSC_0049 DSC_0097
Τη φορά αυτή στο συγκεκριμένο σημείο του ποταμού η ομάδα έπιασε ψάρια από τα εξής είδη:
Squalius keadicus (Καιαδική Μενίδα), Τropidophoxinellus spartiaticus (Χρυσή Μενίδα), Anguilla anguilla (χέλι), Salaria fluviatilis (Σαλιάρα). Τα δύο πρώτα είναι ενδημικά είδη, είναι δηλαδή είδη μοναδικά σε όλον τον κόσμο. (Το Squalius keadicus υπάρχει μόνο στον Ευρώτα και τον Βασιλοπόταμο, το Τropidophoxinellus spartiaticus μόνο στον Ευρώτα και κάποια ρέματα της Μεσσηνίας). Δεν πιάστηκε αυτή τη φορά ένα άλλο ενδημικό στον Ευρώτα είδος, το Pelasgus laconicus (Λακωνικός Πελασγός), το οποίο άλλες φορές το βρίσκανε, και το οποίο χαρακτηρίζεται ως εξαιρετικά απειλούμενο (critically endangered).

DSC_0124
Τα ψάρια, και ειδικά τα ενδημικά, είναι βέβαια σημαντικά αυτά καθαυτά. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν έναν πολύ καλό δείκτη της «υγείας» του ποταμιού. Ο κύριος σκοπός της έρευνας είναι, μέσω και του ελέγχου της παρουσίας των ψαριών, να προσδιοριστεί η κατάσταση του ποταμού, κατά πόσο αυτό αποκλίνει από αυτό που μπορεί να οριστεί σαν «ιδανικές συνθήκες» του ποταμού. Πολλά στοιχεία μπορεί να είναι σημαντικά. Για παράδειγμα, όχι μόνο η ποσότητα των ψαριών που εντοπίζονται, αλλά και η αναλογία ενηλίκων και νεαρών ψαριών του ίδιου είδους, είναι ένας δείκτης υγείας του ποταμού.
Οι ίδια ομάδα μετράει παράλληλα τις φυσικοχημικές ιδιότητες του νερού: θερμοκρασία, αγωγιμότητα, κ.α. Επίσης αξιολογεί και καταγράφει άλλα χαρακτηριστικά της κατάστασης του ποταμού, όπως το υπόστρωμα της κοίτης, την παρόχθια βλάστηση, τις τυχόν μορφολογικές τροποποιήσεις που έχουν γίνει στην κοίτη από ανθρώπινες επεμβάσεις, την άντληση νερού για πότισμα, κ.ο.κ. Όλα αυτά μπορεί να επιβαρύνουν την υγεία των ιχθυοπλυθησμών. Άλλη ειδική ομάδα του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε. παίρνει δείγματα για χημική ανάλυση για να ελεγχθεί η ρύπανση των νερών.

DSC_0141

Ο Ευρώτας είναι ένα ευαίσθητο οικοσύστημα που απειλείται από πολλούς παράγοντες, κυρίως ανθρώπινες επεμβάσεις: την υπεράντληση των νερών του, τις βίαιες επεμβάσεις στις όχθες και την κοίτη του, τη ρύπανση. Ο συνεχής επιστημονικός έλεγχος είναι απαραίτητος για την διαπίστωση αυτών των κινδύνων. Για την αποτροπή τους όμως χρειάζονται πολύ περισσότερα.

Αποκαλύπτοντας το «χαμένο» γεφύρι του Ευρώτα

Όσοι συμμετείχαν, την Κυριακή, 4 Οκτωβρίου, στον εθελοντικό καθαρισμό του Γεφυριού του Κόπανου που οργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Καραβά, νομίζω ότι έζησαν μια έντονη εμπειρία, γεμάτη συγκίνηση και χαρά. Ανάλογη ίσως με αυτήν που έχει ένας αρχαιολόγος που βλέπει σιγά-σιγά μπροστά στα μάτια του, και που αγγίζει με τα χέρια του, αυτό που έχει φανταστεί.
Το Γεφύρι του Κόπανου ήταν η πιο σημαντική γέφυρα του Ευρώτα τον 18ο και 19ο αιώνα, πέρασμα για όλους όσους έρχονταν από τα βόρεια στο Μυστρά και στη Σπάρτη, ένα από πιο όμορφα κτίσματα εκείνης της εποχής. Στο ιστολόγιό μας έχουμε ήδη δημοσιεύσει αρκετές απεικονίσεις του, από τον καιρό που έστεκε όρθιο (Stackelberg, Baccuet, Sinéty, φωτογραφία, κ.α.) καθώς και αναφορές περιηγητών (π.χ. του Σατωμπριάν). Το γεφύρι γκρεμίστηκε το 1902. Απέμεινε όρθιο ένα τμήμα του στην αριστερή (ανατολική) όχθη του ποταμού, που το βλέπουμε σε μια φωτογραφία του Fred Boissonnas το 1903.
Στα επόμενα χρόνια ο δρόμος που έφερνε στη Σπάρτη ακολούθησε άλλες διαδρομές και το γεφύρι ξεχάστηκε. Στις τελευταίες δεκαετίες ότι είχε απομείνει είχε πια κρυφτεί τελείως από την βλάστηση, έτσι που πολύ δύσκολα μπορούσε κανείς να το εντοπίσει. Οι καινούργιοι δρόμοι που ανοίχτηκαν στην περιοχή (και η χάραξη των οποίων δυστυχώς αδιαφορεί για την ιστορία, το περιβάλλον και το τοπίο) έκανε ακόμα πιο πολύπλοκη την πρόσβαση στο σημείο.
Ο Πολιτιστικός Σύλλογος του Καραβά, του πιο κοντινού οικισμού, πήρε αυτή την αξιέπαινη πρωτοβουλία του καθαρισμού, σε συνεννόηση βέβαια με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας, που έδωσε την άδεια και επόπτευσε. Σίγουρα δεν είναι παρά ένα πρώτο βήμα. Το γεφύρι χρειάζεται παραπέρα καθαρισμό, συντήρηση και μελέτη. Ο Σύλλογος σχεδιάζει να κάνει στις αρχές Νοεμβρίου μια εκδήλωση στη Σπάρτη, όπου θα συζητήσουμε για την ιστορία, την αρχιτεκτονική του και την ανάδειξη του γεφυριού.
Στις επόμενες φωτογραφίες μπορείτε να παρακολουθήσετε αυτή τη διαδικασία της σταδιακής αποκάλυψης του σωζόμενου τμήματος του γεφυριού, που κράτησε βέβαια αρκετές ώρες.

DSC_0002

Πριν ξεκινήσει ο καθαρισμός, μπροστά στο, τελείως αθέατο ακόμα, γεφύρι.

Συνέχεια ανάγνωσης