Για τη δημιουργία μιας αρχαιολογικής διαδρομής κατά μήκος του ποταμού Ευρώτα

Η πρόταση για την «Ανάδειξη – ανάπλαση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της περιοχής του Ευρώτα στη Σπάρτη». Υλοποίηση, προβλήματα, προοπτικές

της Χαράς Γιαννακάκη, αρχαιολόγου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας

(Ομιλία στα πλαίσια των εκδηλώσεων για τον Ευρώτα που πραγματοποιήθηκαν στο «Παραποτάμιο Δημοτικό Πάρκο Ευρώτα» στις 23 και 24 Σεπτεμβρίου 2015)

DSC_0023

Συνέχεια

Η γέφυρα του Ευρώτα (γεφύρι του Κόπανου) το 1845 και το ταξίδι του Δούκα του Montpensier

btv1b53012671t

Αυτό το χαρακτικό, μια από τις πιο όμορφες απεικονίσεις του -γκρεμισμένου σήμερα- γεφυριού του Κόπανου, έχει ζωγραφιστεί το Σεπτέμβριο 1845 από τον Jules de Sinéty. Μας παρουσιάζει ένα στριγμιότυπο του ταξιδιού που έκανε στην Ελλάδα ένας από τους γιούς του τότε βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκου-Φίλιππου, ο Δούκας του Montpensier, ή Aντώνιος της Oρλεάνης. Στη συνοδεία του Γάλλου πρίγκιπα ήταν και ο Antoine De Latour (1808-1881), ένας λόγιος που είχε αναλάβει την εκπαίδευσή του, και ο οποίος έγραψε την επίσημη αφήγηση του ταξιδιού καθώς και ο Jules Marie Vincent de Sinéty (1812-;), υποπλοίαρχος του γαλλικού πολεμικού ναυτικού στην φρεγάτα Gomer με την οποία ταξίδευε ο Δούκας και ερασιτέχνης ζωγράφος, ο οποίος φιλοτέχνησε τα σχέδια πάνω στα οποία βασίστηκαν τα χαρακτικά ενός πολυτελούς άλμπουμ που εκδόθηκε για το ίδιο ταξίδι, ανάμεσά τους και τη γέφυρα του Ευρώτα.
Η φρεγάτα Gomer (που εικονίζεται στο εξώφυλλο του άλμπουμ) αγκυροβόλησε στο Άστρος, και από εκεί ο Δούκας με την ακολουθία του κατευθύνθηκε προς τη Σπάρτη, περνώντας από τα χωριά του Πάρνωνα, τη Μελιγού τον Άγιο Πέτρο και την Αράχωβα. Ο Latour περιγράφει ως εξής την διαδρομή του καραβανιού από εκεί στη Σπάρτη:

«Την επομένη μέρα, 18 [Σεπτεμβρίου 1845] (δεν ξεχνιούνται τέτοιες ημερομηνίες), ο πρίγκιπας έπρεπε να φτάσει στη Σπάρτη: ξεκίνησε λοιπόν πολύ νωρίς το πρωί. Το μονοπάτι ακολουθεί διαδοχικά τις δυο όχθες ενός χείμαρρου που είναι ξερός το καλοκαίρι, αλλά είναι σκεπασμένος από πελώρια πλατάνια η σκιά των οποίων αναπληρώνει τη δροσιά των νερών· κατόπιν ανηφορίζει από μια καλλιεργημένη πλαγιά ως το χωριουδάκι του Βουρλιά. Αυτό το χωριό δεν έχει παρά δυο-τρία σπίτια. Ο πρίγκιπας έκανε στάση για να γευματίσει και για να περάσει η μεγάλη ζέστη· δεν απείχε πλέον παρά μια λεύγα από την κοιλάδα του Ευρώτα. Το μονοπάτι απ’όπου κατεβαίνει κανείς στον Ευρώτα, στενό και δύσκολο, δεν έχει τίποτα που να προετοιμάζει τα μάτια για την γοητευτική κοιλάδα του· έτσι η έκπληξη είναι διπλά ευχάριστη. Μετά από μια ώρα κοπιαστικής πορείας, το μονοπάτι, που σκιάζεται προς το τέλος από ευωδιαστές μυρτιές, στρίβει ξαφνικά δεξιά, και σας φέρνει σε μια γέφυρα με δύο τόξα που υψώνεται τολμηρά πάνω από έναν μικρό ποταμό, που οι όχθες του κρύβονται κάτω από ολάνθιστες ροδοδάφνες· αυτός ο ποταμός είναι ο Ευρώτας. Τα νερά του είναι διάφανα και γάργαρα, και οι ροδοδάφνες στις όχθες του, ρίχνουν μια μυστηριώδη και γλυκιά σκιά. […] Σίγουρα εδώ είναι που ο Λυκούργος διαλογίστηκε τους νόμους του, ο Άγις κι ο Αγησίλαος τις εκστρατείες τους, ο Λεωνίδας τον πέρασε για να πάει να πεθάνει στις Θερμοπύλες και εκείνη η αυστηρή νεολαία της Σπάρτης ερχόταν εδώ να βρει, μετά την πάλη και το κυνήγι, τα αρτύματα για τον μέλανα ζωμό. Αυτός ο ποιητικός ποταμός και η πλούσια κοιλάδα που γονιμοποιεί, δημιουργεί μια έντονη αντίθεση με την βαριά ανάμνηση της Σπάρτης, μια ανάμνηση την οποία δεν διαψεύδει ο χαρακτήρας των ερειπίων της. Ακολουθήσαμε επί μια ώρα, παράλληλα με τον Ευρώτα, ένα τελματώδες μονοπάτι και ξαφνικά, μπαίνοντας στα δεξιά σε ένα είδος ρεματιάς που χωρίζει δυο υψώματα, φτάσαμε στη θέση όπου ήταν κάποτε η Σπάρτη. Ένας λόφος που περιβάλλεται από τείχη, εδώ σίγουρα ήταν η Ακρόπολη. […]Αυτά τα ερείπια φέρουν τον χαρακτήρα της ιστορίας της· αυτό που αισθάνεται κανείς είναι ένας επώδυνοι και κάπως κρύοι λογισμοί. Επίσης αισθανόμαστε ένα είδος ανακούφισης όταν στρέψουμε τα βλέμματά μας από τη Σπάρτη προς την απολαυστική πεδιάδα που την περιβάλει. Κλεισμένη ανάμεσα στα δασωμένα βουνά που είχαμε περάσει και στην οροσειρά του Ταΰγετου, είναι κατάφυτη από μουριές και πορτοκαλιές· είναι ο πλούτος του Μιστρά. Κοιτάζοντας προς τον Μιστρά, ο πρίγκηπας είχε στα αριστερά του το μνημείο που οι ταξιδιώτες ονομάζουν τάφο του Λεωνίδα, ίσως γιατί δεν μπορούν να βρουν άλλο όνομα. […] Η σύγχρονη Σπάρτη, πολύ πρόσφατη, κόρη της νέας ελευθερίας, μεγάλωσε απέναντι στην άλλη και, θα λέγαμε, κάτω από τη σκέπη των αναμνήσεών της. Απέναντι υψώνεται ο Ταΰγετος, οι ψηλές κορφές του οποίου προβάλλουν καθαρά πάνω σε έναν ουρανό θαυμαστά καθαρό, και οι βαθιές χαράδρες του οποίου αναδεικνύουν ακόμα περισσότερο την γοητεία και τη γλυκύτητα της κοιλάδας. Στα πόδια του Ταΰγετου, βλέπουμε το Μιστρά, χαριτωμένη πόλη, που κατεβαίνοντας σιγά-σιγά χαμηλότερα έχει αφήσει πιο πάνω το μεσαιωνικό Μιστρά με τα ερειπωμένα σπίτια, τις γοητευτικές βυζαντινές εκκλησίες και το φράγκικο κάστρο του.»

(Antoine De Latour, Voyage de S.A.R. Monseigneur Le Duc de Montpensier à Tunis en Égypte, en Turquie et en Grèce, Παρίσι: A. Bertrand [1847], σ. 94-97.)

Ο Δούκας του Montpensier και η συνοδεία του στην Ακρόπολη της Σπάρτης. Στο βάθος φαίνονται ο Ταΰγετος και ο Μυστράς. Χαρακτικό βασισμένο σε σχέδιο του Jules de Sinéty.

Αφού μείνουν στη Σπάρτη και επισκεφθούν το Μιστρά, θα διασχίσουν τη Λαγκάδα του Ταΰγετου για να φτάσουν στην Καλαμάτα όπου θα τους περιμένει η φρεγάτα, που στο μεταξύ έχει παραπλεύσει τις ακτές της Λακωνίας.

Το κείμενο του Latour ακολουθεί το βασικά το πρότυπο του περίφημου Οδοιπορικού του Σατωμπριάν. Η μνήμη της αρχαίας Σπάρτης και η εικόνα των ερειπίων της προκαλούν «επώδυνους και κρύους λογισμούς» στον δάσκαλο του πρίγκιπα. Κι αυτό γιατί η Σπάρτη, στην Γαλλία εκείνης της εποχής, είναι συνδεδεμένη κυρίως με την Γαλλική Επανάσταση και τους Ιακωβίνους. Για τους συντηρητικούς η «βαριά ανάμνηση της Σπάρτης» είναι η βαριά ανάμνηση της ίδιας της Επανάστασης.

Τα χαρακτικά (που ως τελικό αποτέλεσμα οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στους χαράκτες) απεικονίζουν στιγμές του ταξιδιού, με τον πρίγκιπα και τους άλλους ταξιδιώτες να είναι συνήθως μέσα στο πλάνο, και τονίζουν τα πιο ‘γραφικά’ στοιχεία του τοπίου, απόκρημνα βουνά, βράχια, φαράγγια.
Στο χαρακτικό με τη γέφυρα βλέπουμε άλλους ταξιδιώτες να την διασχίζουν έφιπποι, άλλους να έχουν κατέβει στην όχθη του ποταμού και άλλους να ξεκουράζονται στην απέναντι όχθη.

export (6)

export (4)

Το γεφύρι του Κόπανου μπορείτε να το δείτε και εδώ σε μα φωτογραφία του όταν σωζόταν, και εδώ όπως ήταν λίγο μετά την κατάρρευσή του.

Erik Satie, Gymnopédie Νο1

To 1888 ο Ερίκ Σατί έγραψε τις περίφημες «Γυμνοπαιδίες» του, τρεις μικρές συνθέσεις για πιάνο, πρωτοποριακές για την εποχή τους, που θα ασκούσαν μεγάλη επίδραση στην μουσική του 20ου αιώνα.

Οι Γυμνοπαιδίες ήταν ετήσιες γιορτές που γίνονταν στην αρχαία Σπάρτη, προς τιμήν του Απόλλωνα, με χορούς γυμνών εφήβων.

Δεν είναι ξεκάθαρο γιατί ο Σατί επέλεξε αυτόν τον τίτλο. Πριν ακόμα γράψει τη μουσική, το 1887, όταν παρουσιάστηκε στο καμπαρέ Μαύρος Γάτος, δήλωσε ως ιδιότητα «γυμνοπαιδιστής».

Στο βίντεο αυτό συνοδεύσαμε τη μουσική της πρώτης Gymnopédie με έναν πίνακα που ολοκλήρωσε το1880 στο Παρίσι ο Εντγκάρ Ντεγκά, και έχει ένα πολύ ανάλογο θέμα: «Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια», όπου βλέπουμε τα κορίτσια και τα αγόρια  να παίζουν γυμνά μέσα στο τοπίο της Σπάρτης.

portrait-of-erik-satie-1920.jpg!Blog

Πορτρέτο του Ερικ Σατί από τον Πάμπλο Πικάσο