Η μαύρη όψη του «υγρού χρυσού»  

16128170_10154869138481904_695743983_n

16142319_10154865257696904_3024548891520165561_n

Αυτές οι πολύ πρόσφατες φωτογραφίες δίνουν μια αμυδρή εικόνα του τι συμβαίνει στα ρέματα και τα ποτάμια, σε όλη Λακωνία και τη Μεσσηνία, όπου τα ελαιοτριβεία διοχετεύουν τον λεγόμενο «κατσίγαρο» .

Οι φωτογραφίες δεν μπορούν να αποδώσουν ούτε το χρώμα του νερού, ούτε -ακόμα περισσότερο- τη δυσοσμία. Αλλά δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικό . Τα υπολείμματα της επεξεργασίας της ελιάς είναι καταστροφικά . Αφαιρούν το οξυγόνο από το νερό, κατακάθονται στον πυθμένα, είναι τοξικά, σκοτώνουν τη ζωή των νερών.

Λύσεις υπάρχουν, και είναι γνωστές. Το ζήτημα είναι ότι, προφανώς, δεν γίνεται κανένας έλεγχος από τις υπηρεσίες Περιφέρειας. Και ότι ενώ όλοι επαίρονται ότι παράγουμε το καλύτερο ελαιόλαδο, που είναι ο πλούτος, ο «υγρός χρυσός», της περιοχής, δεν φροντίζουν ένα, έστω μικρό μέρος, αυτού του πλούτου να αποδίδεται στην προστασία του θεμελίου του, του περιβάλλοντος που τώρα καταστρέφει.

16128941_10154869137791904_1439832017_n16176727_10154878435866904_1501106927_n16177022_10154878435816904_913502417_n16237928_10154878573236904_1280554474_n16176267_10154878575631904_1461136813_n

Advertisements

Το Φάληρο κι ο Ευρώτας

ανάπλαση Φαλήρου2

Ένα παράδειγμα που αξίζει να προβληματίσει την κοινωνία της Σπάρτης είναι η ανάπλαση του φαληρικού όρμου, το μεγαλύτερο σχέδιο αστικής ανάπλασης στην Ελλάδα, σχεδιασμένο από μια ομάδα αρχιτεκτόνων με επικεφαλής τον διεθνούς φήμης Ιταλό αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο. Αντιγράφω την κεντρική ιδέα αυτής της της ανάπλασης:

«Κύριος στόχος είναι η απόλυτη σύνδεση της πόλης με τη θάλασσα και η ανάκτηση της σχέσης και της μνήμης ενός θαλάσσιου αστικού μετώπου που χάθηκε με τις επιχώσεις, τις υποδομές και τη δημιουργία του αυτοκινητόδρομου.

Το Πάρκο θα αποτελεί ένα φίλτρο ανάμεσα στην πόλη και τη θάλασσα και ένα δυναμικό φυσικό τοπίο.

Η λεωφόρος Ποσειδώνος μετατοπίζεται προς τη θάλασσα, υποβιβάζεται και καλύπτεται στο μεγαλύτερο μέρος της από το πάρκο.
Επιπλέον, προτείνεται η με κάθε τρόπο “διείσδυση” του πάρκου προς τους γειτονικούς δήμους με φυτεύσεις όλων των πιθανών διαθέσιμων χώρων.
Οι δρόμοι εκτείνονται προς τη θάλασσα ως πεζόδρομοι και καταλήγουν σε προκυμαίες.»

Εκείνο που αξίζει να συγκρατήσουμε είναι ότι για να εφαρμοστεί αυτό το σχέδιο είναι απαραίτητη η (δύσκολη βέβαια και δαπανηρή) μετατόπιση και υπογειοποίηση της λεωφόρου Ποσειδώνος.

Σε πλήρη αντίθεση με όλα αυτά, οι εδώ ‘άρχοντες’ της Πελοποννήσου διακατεχόμενοιι από μια πολύ παλιά και ξεπερασμένη, δήθεν «αναπτυξιακή», νοοτροπία, σχεδιάζουν να σπαταλήσουν πολλά εκατομμύρια για να χτίσουν έναν τέτοιο δρόμο-τείχος (που επιπλέον –σε αντίθεση με την Ποσειδώνος–  είναι άχρηστος). Ένα έργο που βασίζεται σε μια άθλια μελέτη, και το οποίο θα καταστρέψει το μοναδικό τοπίο του Ευρώτα και τη δυνατότητα σύνδεσης της πόλης της Σπάρτης με το περιβάλλον της.

Σχετικά με τη «Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων» του νέου έργου που σχεδιάζεται πάνω στον Ευρώτα

Η Μ.Π.Ε. για το σχεδιαζόμενο έργο της προέκτασης της οδού Λυκούργου, που κρύβεται πίσω από τον τίτλο «Παραλλαγή της Επαρχιακής οδού 4 στο τμήμα ‘ΣπάρτηΠλατάνα-Σκούρα’» έχει γίνει ήδη αντικείμενο αντιπαράθεσης στην τοπική κοινωνία της Σπάρτης. Το Δημοτικό Συμβούλιο στη συνεδρίαση της 21ης Αυγούστου 2013 αποφάσισε κατά πλειοψηφία να δώσει αρνητική γνωμοδότηση για την εν λόγω Μ.Π.Ε. Ορισμένοι ωστόσο επιμένουν να την υπερασπίζονται και να απαιτούν την πάση θυσία προώθησή της, ανάμεσά τους και ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου, που την χαρακτηρίζει «άρτια και επαρκώς δικαιολογημένη». Αξίζει λοιπόν δούμε από πιο κοντά περί τίνος πρόκειται.ΜΠΕ

Η μελέτη αφορά μία τσιμεντένια γέφυρα μήκους 185 μέτρων που θα χτιστεί μέσα στην κοίτη του Ευρώτα, στο πλατύτερο σημείο της, και έναν «δρόμο» που θα είναι υπερυψωμένος καθ’ όλο το μήκος του σε ύψος που ξεπερνά τα 7 μέτρα από την επιφάνεια του εδάφους, πλάτους έως 35 μέτρων και μήκους 1.100 μέτρων. Αφορά δηλαδή ένα πελώριο τείχος από τσιμέντο, μπάζα και άσφαλτο που θα κόβει κάθετα την κοιλάδα του Ευρώτα, καταστρέφοντας βάναυσα και ανεπανόρθωτα ένα μοναδικό τοπίο, προξενώντας σοβαρή ζημιά στη μορφολογία και στο οικοσύστημα του ποταμού, θάβοντας οριστικά ένα μεγάλο κομμάτι του αρχαιολογικού χώρου της αρχαίας Σπάρτης· αφορά ένα έργο που ακυρώνει τις δυνατότητες ανάδειξης και αξιοποίησης της ζώνης του Ευρώτα και προωθεί την παραπέρα υποβάθμισή της. Συνέχεια

Ευρώτας: απειλές και προοπτικές

H εκδήλωση αυτή, που είχε σαν θέμα τις απειλές υποβάθμισης του ποταμού και την ανάγκη προστασίας και ανάδειξής του, πραγματοποιήθηκε στις 12 Αυγούστου 2013 στην Πνευματική Εστία Σπάρτης, μετά από κάλεσμα της Πρωτοβουλίας Πολιτών για τον Ευρώτα. Η Πρωτοβουλία συγκροτήθηκε με αφορμή το σχέδιο κατασκευής ενός νέου δρόμου και γέφυρας πάνω στον Ευρώτα.

Κεαδική Μενίδα (Squalius keadicus): ο τελευταίος Σπαρτιάτης

του Λεωνίδα Βαρδάκα

Image

Η Κεαδική Μενίδα με επι­στημονική ονομασία Squalius keadicus, έχει χαρακτηρισθεί ως ένα από τα πλέον απειλούμενα ενδημικά ψάρια των εσωτερικών υδάτων της Ελλάδας. Η κατα­νομή του είδους περιορίζεται αποκλειστικά και μόνο στον ποταμό Ευρώτα, σε ορισμένους παραποτάμους του καθώς και στον γειτονικό Βασιλοπόταμο, που κάποτε συνδεόταν με τον Ευρώτα. Με λίγα λόγια, το μικρό αυτό ψαράκι κολυμπά μόνο σε λακωνικά νερά.

Η Μοναδικότητα του Εί­δους

Η Κεαδική Μενίδα αποτελεί ένα ζωντανό απολίθωμα μιας ολόκληρης οικογένειας ψαριών (Κυπρινοειδών), με αξιοθαύ­μαστο ενδιαφέρον για την εξελικτική τους ιστορία. Έχει ήδη αποδειχθεί μια μακρινή φυλογενετική σχέση με είδη της Ισπανίας. Αυτό το στοιχείο υπο­δηλώνει επικοινωνία των υδάτι­νων συστημάτων της Ελληνικής και της Ιβηρικής Χερσονήσου, πιθανόν μέσω της Μεσογείου, περίπου πριν από 5.5 εκ. χρόνια. H επιβίωση του μοναδικού αυτού ψαριού μέχρι σήμερα οφείλεται κυρίως στη γεωγραφική θέση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ποταμού Ευρώτα. Πράγμα­τι, η λακωνική γη ή καλύτερα τα λακωνικά νερά, πρόσφεραν στο είδος καταφύγιο και ταυτό­χρονα γεωγραφική απομόνωση, εμποδίζοντας ουσιαστικά τον εποικισμό του ποταμού με άλλα παρόμοια είδη. Σύμφωνα με Έλληνες γενετιστές, η γενετική διαφοροποίησή του, ξεκίνησε πριν 5.5 εκατ. χρόνια, ωστόσο μια άλλη υπόθεση αναφέρει ότι η διαφοροποίηση ξεκίνησε ακόμα πιο νωρίς, δηλαδή πριν από 10.6 εκατ. χρόνια. Όποια και από τις δυο υποθέσεις να είναι σωστή, το σίγουρο είναι ότι το S. keadicus είναι ένα από τα αρχαιότερα ευ­ρωπαϊκά είδη ψαριών και για το λόγο αυτό χρησιμοποιείται συ­χνά από Ευρωπαίους γενετιστές σαν βάση για τις φυλογενετικές συγκρίσεις στην αποσαφήνιση της ιστορικής εξέλιξης των Ευ­ρωπαϊκών Κυπρινοειδών.

Η Ζωή του Πολεμιστή

Η Κεαδική Μενίδα απαιτεί ψυχρά, τρεχούμενα νερά με με­γάλες συγκεντρώσεις οξυγόνου. Είναι ένα πολύ ενεργητικό ψάρι, ικανό να αντισταθεί σε γρήγορη ροή. Ωστόσο, στα νεαρά στάδια της ζωής του χρειάζεται προστατευμένες περιοχές με μικρή ροή. Προτιμά κυρίως σημεία του πο­ταμού με χαλικώδες υπόστρωμα, κρύβεται σε μεγάλες βυθισμένες ρίζες δέντρων, ωστόσο μπορεί να εντοπιστεί και σε υδρόβια βλάστηση. Αναπαράγεται από τα μέσα Απριλίου – αρχές Μαΐου, εναποθέτοντας κολλώδη κιτρινωπά αυγά, σε βαθιά καλά οξυγονωμένα σημεία με πετρώ­δες υπόστρωμα παρουσία ριζών, ενώ τρέφεται με έντομα και μια ποικιλία ασπόνδυλων. Το μέγε­θος του είδους φτάνει μέχρι τα 25 εκατοστά και ζει περίπου 5-6 χρόνια.

 Τα Βέλη

Τα θανάσιμα βέλη που απειλούν τον Σπαρτιάτη πολεμιστή με εξαφάνιση εκτοξεύονται από τις δραστηριότητες του τοπικού πληθυσμού της Λακωνίας. Η κυριότερη απειλή για το είδος είναι η υπεράντληση των επι­φανειακών υδάτων κυρίως για αγροτική χρήση. Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότερα τμήματα του ποταμού στερεύουν από την αλόγιστη χρήση των υδάτων, με αποτέλεσμα να πε­ριορίζεται ο ζωτικός χώρος του είδους. Επιπλέον, η παράνομη και ανεξέλεγκτη αφαίρεση χαλικιών από διάφορα σημεία του ποταμού, αλλά και η ευθυγράμ­μιση της κοίτης και των όχθεων καταστρέφουν όλα τα πιθανά αναπαραγωγικά πεδία του είδους και εξαφανίζουν όλα τα σημεία. όπου θα μπορούσε το είδος να επιβιώσει κατά την καλοκαιρινή περίοδο.

Οι Ασπίδες

Τα προβλήματα που αντιμετωπί­ζει η Κεαδική Μενίδα, και κατ’ επέκταση ο ποταμός Ευρώτας, είναι δεδομένα. Αυτό που δεν είναι δεδομένο είναι το πως θα αντιδράσουμε: Λάκωνες, τοπικοί φορείς, Πολιτεία. Περίπου πριν από 2.500 χρόνια, η αντίδρασή μας θα ήταν αυτονόητη. Ασπίδα στο δεξί χέρι ώστε να προφυλάσσουμε τον διπλανό μας και όλοι μαζί την πόλη μας. Αυτή είναι η μόνη λύση και τώρα. Αν θέλουμε να σώσουμε την ιστορία μας και τη φυσιογνωμία του τόπου μας. Και αυτή τη φορά δεν θα έχουμε απέναντί μας Αθάνατους αλλά τους ίδιους μας τους εαυτούς.

 Λεωνίδας Βαρδάκας

Ιχθυολόγος – Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών

louisvard@gmail.com

(Έχει δημοσιευθεί στον Πολυδεύκη, Τριμηνιαία έκδοση του Πολιτιστικού Συλλόγου Καστορείου “O Πολυδεύκης”, τεύχος 9, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2010)

Théodore Rousseau: ο «αντάξιος του Ευρώτα» ποταμός Λιζόν

Sources du Lizon (εικόνα)

Το σχέδιο αυτό με τίτλο «Οι πηγές του ποταμού Λιζόν» είναι του Théodore Rousseau (1812-1867), ενός ζωγράφου πολύ σημαντικού για την εξέλιξη της τοπιογραφίας, αλλά και γενικότερα της αγάπης του φυσικού τοπίου. «Κοιτάξτε τον Λιζόν», έλεγε ο Rousseau δείχνοντας αυτό το σχέδιο στους φίλους του, «δεν είναι αντάξιος του Ευρώτα;» Αυτό είναι ένα ακόμα δείγμα για το πώς ο Ευρώτας δεν ήταν απλά διάσημος για την ιστορία του και τους μύθους του, αλλά εθεωρείτο και ένα πρότυπο φυσικής ομορφιάς που είχε γίνει γνωστή μέσα από ζωγραφικά έργα και χαρακτικά, όπως αυτό του Stackelberg.

Lison_(rivière)

Ο μικρός ποταμός Λιζόν (Lison), που βρίσκεται στην περιοχή του όρους Γιούρα στην ανατολική Γαλλία, σχετίζεται και με την καθιέρωση της νομοθεσίας προστασίας του περιβάλλοντος. Μετά από μία δικαστική διαμάχη των κατοίκων του χωριού Nans-sous-Sainte-Anne εναντίον ενός μυλωνά που ήθελε να διαμορφώσει τις πηγές του ποταμού, ο τοπικός βουλευτής Charles Beauquier (που ήταν από τους πρωτεργάτες της Εταιρείας για την προστασία των τοπίων και της αισθητικής της Γαλλίας) πέτυχε την ψήφιση, το 1906, του πρώτου νόμου προστασίας του περιβάλλοντος και του τοπίου, γνωστού ως «νόμου Beauquier. Ο ποταμός Λιζόν χαρακτηρίστηκε προστατευόμενος από τον Μάιο του 1912.

Αν είχαν τον δικό μας, τον αυθεντικό, Ευρώτα σε κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα, η προστασία του θα είχε ξεκινήσει εδώ και έναν αιώνα. Στη δική μας, δυστυχώς, εν έτει 2013, προσπαθούν ακόμα να ολοκληρώσουν την καταστροφή του, έτσι ώστε σε λίγο να μην υπάρχει πια αντικείμενο προστασίας.

Η σχεδιαζόμενη καταστροφή του Ευρώτα

Image

Φωτογραφία του Antoine Bon, πριν το 1932

Ο Ευρώτας κοντά στην Σπάρτη –η κοίτη του και τα νερά του, το οικοσύστημά του και το τοπίο του– έχει υποστεί στις τελευταίες δεκαετίες πολλές αρνητικές επεμβάσεις, έχει υποφέρει από την αδιαφορία και την κακομεταχείριση. Τώρα όμως απειλείται με την μεγαλύτερη, την πλέον βάρβαρη και ανεπανόρθωτη καταστροφή.

Πρόκειται για τον νέο δρόμο-γέφυρα που σχεδιάζεται από την Περιφέρεια Πελοποννήσου, σαν «παραλλαγή» της κυρίας εισόδου στην Σπάρτη, προέκταση της οδού Λυκούργου (του κεντρικού δρόμου της πόλης στον άξονα Ανατολή-Δύση).

Δεν πρόκειται για έναν απλό δρόμο, αλλά για την ανόρθωση ενός φαραωνικού τείχους από τσιμέντο, άσφαλτο και μπάζα, μήκους ενός χιλιομέτρου ύψους μέχρι 7 μέτρων και πλάτους άνω των 30, το οποίο κυριολεκτικά θα κόψει κάθετα όλη την περιοχή του Ευρώτα, την πλατιά χαλικόστρωτη κοίτη του, το παρόχθιο δάσος και τους γύρω πορτοκαλεώνες και ελαιώνες. Μέσα στην κοίτη του ποταμού θα χτιστεί μια τσιμεντένια γέφυρα μήκους 185 μέτρων, που θα στηρίζεται σε 7 μεγάλες τσιμεντένιες βάσεις.

Image

Ένα τέτοιου είδους έργο θα είχε καταστροφικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις για τον ποταμό, τις όχθες του και το ευαίσθητο οικοσύστημά του, σε οποιοδήποτε σημείο και αν γινόταν. Δεν θα έπρεπε να γίνει παρά μόνον εφόσον υπήρχε επιτακτική ανάγκη και με την μεγαλύτερη δυνατή προσοχή. Το συγκεκριμένο έργο, όμως, όχι μόνο είναι αδικαιολόγητο –καθώς βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση από την υπάρχουσα γέφυρα–, όχι μόνο γίνεται χωρίς καμιά προσοχή για το περιβάλλον, αλλά καταστρέφει ένα κομμάτι του Ευρώτα που είναι ιδιαίτερα σημαντικό, για πολλούς λόγους:

  • Πρόκειται για ένα κομμάτι ιδιαίτερης ομορφιάς, που (παρά τις επεμβάσεις και τη μη προστασία του) είχε μέχρι σήμερα την τύχη να διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό την αυθεντικότητά του. Για ένα τοπίο που συνδυάζει την –πολύ πλατιά στο σημείο αυτό– κοίτη του ποταμού, την παρόχθια βλάστηση, τις γύρω καταπράσινες καλλιεργημένες εκτάσεις και τους μοναδικούς κόκκινους λόφους των Μενελάιων στην ανατολική όχθη, ένα τοπίο που έχουν θαυμάσει αναρίθμητοι περιηγητές και καλλιτέχνες.Image
  • Πρόκειται για το κομμάτι του Ευρώτα με τη μεγαλύτερη αρχαιολογική και ιστορική αξία, για το αυθεντικό σκηνικό τόσων μύθων και τόσων ιστοριών (της Λήδας και της Ελένης, του Πλατανιστά όπου γυμνάζονταν οι Σπαρτιάτες, κ.ο.κ). Ο «δρόμος»-τείχος θα σκεπάσει οριστικά χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα αρχαιολογικού χώρου. Στο μέρος αυτό, που είναι κοντά στον Ιερό της Ορθίας Άρτεμης, βρισκόταν η κώμη των Λιμνών και δεν είναι ανάγκη να είναι κανείς αρχαιολόγος για να γνωρίζει ότι κάτω από το έδαφος υπάρχουν αρχαιότητες όλων των εποχών. Το έργο σχεδιάζεται να γίνει ακριβώς ανάμεσα στα δύο σημαντικότερα ιερά της αρχαίας Σπάρτης, το ιερό της Ορθίας Άρτεμης και το Μενελάιο, και θα αποκόψει ανεπανόρθωτα τη δυνατότητα επικοινωνίας τους μέσα από το φυσικό τοπίο του Ευρώτα, κάτι που θα έπρεπε να είναι βασικό στοιχείο κάθε ορθολογικού σχεδιασμού για την περιοχή.
  • Πρόκειται για το κομμάτι του Ευρώτα που βρίσκεται δίπλα στην πόλη της Σπάρτης, και που επομένως θα μπορούσε και θα έπρεπε να είναι ένας αληθινός πνεύμονας της πόλης. Ένας χώρος που, συνδυάζοντας περιβαλλοντικά, αισθητικά και ιστορικά στοιχεία, και ευρισκόμενος λίγα μόλις λεπτά με τα πόδια από το κέντρο της πόλης, όχι μόνο δεν θα έπρεπε να καταστραφεί με τέτοιον βάρβαρο τρόπο, αλλά να θα έπρεπε προστατευθεί ως κόρην οφθαλμού, να αναβαθμιστεί και να γίνει προσβάσιμος και ελκυστικός στους κατοίκους της πόλης και τους επισκέπτες της.

Δεν πρόκειται λοιπόν, για ένα –σύμφωνα με την στερεότυπη έκφραση των πολιτικών– «έργο πνοής», αλλά για μία καταστροφή που υπονομεύει τις πραγματικές δυνατότητες ανάπτυξης της περιοχής. Το βασικό συγκριτικό πλεονέκτημα που διαθέτει αυτή η πόλη και αυτή η περιοχή, η πραγματική βάση για οποιαδήποτε ουσιαστική μελλοντική ανάπτυξη, είναι η γη της, το περιβάλλον και η ιστορία, είναι η δυνατότητα να προσφέρει ποιότητα ζωής και πολιτισμό στους κατοίκους, μοναδικές και αυθεντικές εμπειρίες στους επισκέπτες. Όταν οι ίδιες οι αρχές πρωτοστατούν στην ακύρωση αυτού του μεγάλου πλεονεκτήματος, δίνοντας το παράδειγμα και στους ιδιώτες, στην ουσία καταστρέφουν το μέλλον της περιοχής.