Σπάρτη, κοντά στον Ευρώτα (δεκαετία του 1950)

φωτογραφία του Robert McCabeImage

Ο Robert McCabe επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Ελλάδα το 1954, ως φοιτητής του Πανεπιστημίου του Princeton. Επέστρεψε το 1955 και το 1957, με φορτηγό πλοίο από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η φωτογραφία είναι δημοσιευμένη στο βιβλίο του: Greece: Images of an Enchanted Land, 1954-1965 (Ελλάδα: Τα χρόνια της αθωότητας). Από το ίδιο βιβλίο προέρχεται και η παρακάτω εντυπωσιακή φωτογραφία του δρόμου προς τον Μυστρά.

McCABE Mistra

Ο Ευρώτας της Ελένης (φωτογραφίες του Peter Anthony Hutton, 1928)

Image

Η πιο πάνω φωτογραφία, όπως και η επόμενη, προέρχονται από το βιβλίο του Peter Anthony Hutton Greek Cities του 1932. Ο Peter Anthony ήταν ο γιος του Edward Hutton, μαζί με τον οποίο είχαν ταξιδέψει στη Σπάρτη το 1928. Την ίδια χρονιά, ο πατέρας του είχε δημοσιεύσει τοA Glimpse of Greece, που ήδη είδαμε. Το βιβλίο του Peter Anthony περιλαμβάνει πολύ περισσότερες φωτογραφίες και μικρά μόνο συνοδευτικά κείμενα, που βρίσκονται στο ίδιο ακριβώς κλίμα με εκείνα του πατέρα του. Και αναδεικνύει την Ελένη σαν το υπ’αριθμόν ένα σύμβολο της Ελλάδας. Ήδη από τον πρόλογό του, τονίζει ότι «η Eλλάδα είναι για όλους εμάς, μια γη μάλλον ονείρων και παράξενων φαντασιώσεων παρά πραγματικότητας […] μια γη μύθων και ιστοριών, μακρινή και πανέμορφη […] στοιχειωμένη με τεράστια πνεύματα, σχεδόν στοιχειά της φύσης». Αλλά «πάνω απ’ όλα, είναι αυτή που θυμόμαστε, είναι η δικιά της σκιά που περπατάει μαζί μας παντού… H Eλένη! Όταν όλες οι μνήμες των διανοητών και των ρητόρων, των φιλοσόφων και των ποιητών θα έχουν ξεχαστεί· όταν ακόμα και η δόξα των ηρώων έχει σβήσει […] αυτή θα παραμένει, μοναχική αλλά αιώνια, θλιμμένη και απρόσιτη, η ομορφότερη και η μελαγχολικότερη».

 Και ο φυσικός χώρος, όπου βρίσκει την Ελένη είναι, βέβαια, η κοιλάδα του Ευρώτα:

«Η πρώτη άφιξη στη Σπάρτη πρέπει να είναι πάντοτε ένα από τα πράγματα που […] θα μείνουν για πάντα χαραγμένα στη μνήμη. Και την κάνει ακόμα πιο θαυμάσια το απροσδόκητο. Είναι σχεδόν αδύνατον να πιστέψεις ότι οι Σπαρτιάτες μπορεί να έζησαν στο μέρος που ξέρουμε σήμερα σαν Σπάρτη. Γιατί είναι ένα μέρος που μοιάζει σχεδόν με τροπική κοιλάδα· οι πορτοκαλεώνες είναι πυκνοί, και το άρωμα των λουλουδιών τους είναι ακατανίκητο, όλη η κοιλάδα είναι πλούσια σε σπαρτά και ελιές, και πάνω απ’ όλα τούτα υψώνεται ο Tαΰγετος, σκεπασμένος με χιόνια.

Image

Μια ατμόσφαιρα αφθονίας, νωχελικότητας και ομορφιάς διαχέεται παντού, που ταιριάζει πολύ περισσότερο στις Nήσους των Mακάρων παρά σε οτιδήποτε συνδέουμε στο μυαλό μας με το όνομα της Σπάρτης. Είναι ποτέ δυνατόν να έζησαν στ’ αλήθεια μέσα σ’ αυτήν τη ευωδιαστή κοιλάδα; […] Μοιάζει πιο ταιριαστή για καλλιεργητές της γης, για έναν ειρηνικό λαό, καλοσυνάτο και σοφό, που ασκεί τις τέχνες και είναι γεμάτος ευγένεια. Ευγένεια, ναι, γιατί αυτή ήταν ευγενική, γιατί αυτή έζησε εδώ και πρέπει συχνά να λουζόταν στα νερά αυτού του γοργού ποταμού. Είναι ίσως το χαμόγελο της Ελένης που την έκανε τόσο ευχάριστη; […] Τι σχέση είχε αυτή μ’ εκείνους τους Σπαρτιάτες, το όνομα των οποίων ταυτίστηκε στον κόσμο με ένα σύστημα, ανελέητο στις αρχές του και δίχως καμιά ανθρωπιά; […] Αυτή η χρυσή κοιλάδα μοιάζει να έχει φτιαχτεί γι’ αυτήν και για τον Πάρη και τον έρωτά τους. Πόσο καλά μπορούμε να την φανταστούμε, με τα χρυσά μαλλιά της ανάμεσα στα στάχυα, ευγενική, μειλίχια και καλόκαρδη, πνευματώδη αλλά και ευσυγκίνητη μέχρι δακρύων.»

«H κοιλάδα του Ευρώτα κάτω από τον Ταΰγετο είναι σίγουρα η ομορφότερη στην Ελλάδα» (Edward Hutton, 1928)

Image

Η παραπάνω φωτογραφία προέρχεται από το βιβλίο του Edward Hutton, A Glimpse of Greece. Ο Edward Hutton ήταν γνωστός συγγραφέας ταξιδιωτικής λογοτεχνίας (βλ. περισσότερα εδώ). Είχε εγκατασταθεί στη Φλωρεντία και ασχολήθηκε κυρίως με την Ιταλία. Ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1926, μαζί με τον φίλο του λογοτέχνη Norman Douglas. Τόσο πολύ τους άρεσε η περιοχή της Σπάρτης, που αποφάσισαν να παραμείνουν για πολλές μέρες. Συνέχεια

Ο Ευρώτας και τα Μενελάια το 1923

Thompson, Dorothy Burr 1923-1939

Ο Ευρώτας και οι οι λόφοι του Μενελάιου σε φωτογραφία της Αμερικανίδας αρχαιολόγου Dorothy Burr Thompson του 1923. Η ίδια φωτογράφησε και την αντίστροφη θέα, του Ευρώτα και της Σπάρτης από τα Μενελάια

Τα χάνια στο δρόμο Τρίπολης-Σπάρτης (γύρω στο 1900)

Image

Το ερέθισμα γι’αυτό το πρόχειρο σημείωμα ήταν η κοινοποίηση μιας παλιάς φωτογραφίας από τον Γιώργο Γιαξόγλου και η προτροπή του να βρούμε στοιχεία για τα παλιά χάνια. Η, δημοσιευμένη το 1903, φωτογραφία (πρόκειται για μια στερεοσκοπική φωτογραφία, που έδινε δηλαδή μια τρισδιάστατη εντύπωση) εικονίζει μάλλον το Χάνι του Μπακούρου (αν και, ίσως από κάποια παρανάγνωση, στη λεζάντα αναφέρεται ως χάνι του «Bachouni»). Στον χάρτη που δημοσίευσε ο William Loring το 1895, έναν από τους καλύτερους χάρτες για την περιοχή, μπορούμε να τα δούμε τα χάνια που υπήρχαν τότε πάνω στο δρόμο Τρίπολης-Σπάρτης, όχι μόνο εκείνα που λειτουργούσαν αλλά και εκείνα που είχαν ερειπώσει.

Image

Τα χάνια αναφέρονται επίσης στην (αγγλική) έκδοση του οδηγού Baedeker του 1905. Εκεί διαβάζουμε ότι το «καινούργιο Χάνι του Μπακούρου» βρίσκεται σε 3 ¾ ώρες απόσταση από την Τρίπολη, στο σημείο όπου ο παλιός μουλαρόδρομος συναντούσε τον καινούργιο (τότε) αμαξιτό δρόμο, και ότι οι άμαξες συνήθιζαν να σταματάνε σ’αυτό το χάνι. Η Αράχοβα, σύμφωνα πάντα με τον Baedeker, είναι σε απόσταση τριών ωρών, νοτιοανατολικά, από το Χάνι του Μπακούρου. 25 λεπτά βορειότερα, στον παλιό μουλαρόδρομο, πάνω σε μια καμπή του Σαρανταπόταμου, βρισκόταν το ερειπωμένο πλέον, Χάνι της Κρύας Βρύσης.

Μία ώρα πιο κάτω ο δρόμος (που συνέπιπτε πλέον με τον μουλαρόδρομο) έφτανε στο Χάνι της Κόκκινης Λούτσας, που ονομαζόταν έτσι από την μικρή πεδιάδα με το κόκκινο έδαφος. Ύστερα από ακόμα μία ώρα ο αμαξιτός δρόμος και ο μουλαρόδρομος χώριζαν και μισή ώρα μετά, λέει ο οδηγός, «αντικρίζουμε τον Ταΰγετο». Μισή ώρα πιο κάτω ήταν το Χάνι του Δημήτριου Λουκή (στο οποίο μπορούσες και να διανυκτερεύσεις) και, άλλες δυο ώρες από εκεί, το Χάνι του Βουρλιά, που ήταν το πιο διάσημο στον 19ο αιώνα. Εδώ σταμάταγαν όλοι οι ταξιδιώτες για να ξεκουραστούν αλλά και για να απολαύσουν την πρώτη ανοιχτή θέα της κοιλάδας του Ευρώτα και του Ταΰγετου. (Ίσως να είναι αυτό που βλέπουμε στην πιο κάτω φωτογραφία του Fred Boissonas.)

Image

Στο χάρτη του Loring σημειώνεται ακόμα (λίγο πάνω από τον Βουρλιά, στον παλιό μουλαρόδρομο) το Χάνι του Κρεβατά, επίσης περίφημο κάποτε, αλλά ερειπωμένο κι αυτό τότε.

Μετά το Χάνι του Βουρλιά, ο παλιός δρόμος κατέβαινε προς τον Ευρώτα για βρει την Γέφυρα του Κόπανου (για την οποία ο οδηγός Baedeker του 1905 μιλάει σαν να στέκει ακόμα, ενώ είχε γκρεμιστεί, προφανώς γιατί ο συγγραφέας του είχε ταξιδέψει πριν το 1902). Ο νέος δρόμος ακολουθούσε, ήδη από τότε, άλλη διαδρομή, περνώντας την γέφυρα της Κελεφίνας και τον Ευρώτα από την γνωστή μας σιδερένια γέφυρα, που στέκει ακόμα (περιμένοντας να της δοθεί κάποια προσοχή).

Η παλιά τοξωτή γέφυρα του Ευρώτα από τον φωτογράφο Fred Boissonnas (1903)

Η φωτογραφία αυτή τραβήχτηκε από τον Ελβετό φωτογράφο Fred Boissonnas το 1903, έναν μόλις χρόνο μετά την κατάρρευση του γεφυριού, του λεγόμενου «του Κόπανου». (Βλέπε εδώ πώς ήταν το γεφύρι στις αρχές του 19ου αιώνα, και εδώ μία ακόμα εντυπωσιακή φωτογραφία του Fred Boissonnas με τον Ευρώτα και τον Ταΰγετο.)

Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε στο βιβλίο των Daniel BaudBovy & Fred. Boissonnas, En Grèce par monts et par vaux, 1910.

Image