Ο Ευρώτας ως Σηκουάνας, η Σπάρτη ως Παρίσι

stockdale_1800_paris Eurotas

Είναι δυνατόν το Παρίσι να μεταμφιεσθεί σε Σπάρτη, ο Σηκουάνας να παραστήσει τον Ευρώτα, και το προάστιο του Σαιν Ντενί να πάρει τη θέση των Αμυκλών; Αυτά συμβαίνουν σε ένα γαλλικό διήγημα, όπου ένα ταξίδι στο Παρίσι του 1800 μετατρέπεται σε φαντασίωση ενός ταξιδιού στη «Σπάρτη». Ο τίτλος του είναι «Η Σπάρτη στο Παρίσι», συγγραφέας του ο Pierre-Édouard Lemontey, και εκδόθηκε στο Παρίσι το 1801.

A View of Paris from the Pont Neuf
Για να καταλάβουμε το πώς και το γιατί γράφηκε πρέπει να πάρουμε υπόψιν μας το βάρος που είχε η «Σπάρτη», σαν μυθικό όνομα και σαν πολιτικό παράδειγμα, στην περίοδο του Διαφωτισμού και κυρίως στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης, με αποκορύφωμα την περίοδο κυριαρχίας των Ιακωβίνων και του Ροβεσπιέρου. Είναι η εποχή που δημοσιεύτηκαν πολλά φανταστικά ταξίδια στην Αρχαία Ελλάδα (το πιο γνωστό ήταν το Ταξίδι του Νέου Ανάχαρση του Barthélémy) που ξεναγούσαν τους αναγνώστες τους και στην αρχαία Σπάρτη. Αλλά και όλη η αισθητική της εποχής, η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική, ακόμα και τα ρούχα, ήταν επηρεασμένα από την αρχαία Ελλάδα. Το διήγημα του 1801 αντανακλά γλαφυρά όλη την προηγηθείσα άνοδο της «επαναστατικής Σπάρτης» αλλά και την πρόσφατη «ήττα» της. O Βικτώρ Ουγκώ λέει σε έναν διάσημο αυτοβιογραφικό στίχο του, για τη χρονιά της γέννησής του, το 1802: «Αυτός ο αιώνας είχε δυο χρόνια. Η Ρώμη έπαιρνε τη θέση της Σπάρτης». Εννοώντας ότι το ρωμαϊκό-αυτοκρατορικό ιδεώδες του Ναπολέοντα αντικαθιστούσε το επαναστατικό ιδεώδες της «Σπάρτης». Το διήγημα εκδίδεται λίγο αφότου ο επαναστάτης ζωγράφος Topino-Lebrun άφηνε στη μέση το μεγαλεπήβολο σχέδιο του πίνακα η Πολιορκία της Λακεδαίμονος για να εκτελεστεί σαν συνωμότης εναντίον του Ναπολέοντα και την ίδια εποχή που ο Νταβίντ, ο σημαντικότερος ζωγράφος της εποχής (πρώην Ιακωβίνος κι αυτός, αλλά καλλιτέχνης του Ναπολέοντα πλέον) ξεκινούσε να ζωγραφίζει τον μεγάλο του πίνακα Ο Λεωνίδας στις Θερμοπύλες.

Öèôðîâàÿ ðåïðîäóêöèÿ íàõîäèòñÿ â èíòåðíåò-ìóçåå Gallerix.ru

 

Pierre-Édouard_LémonteyΟ Pierre-Édouard Lemontey γεννήθηκε στη Λυών το 1762 και πέθανε το 1826. Με την έναρξη της Επανάστασης άρχισε να ασχολείται ενεργά με την πολιτική και εκλέχτηκε μέλος της Νομοθετικής Εθνοσυνέλευσης του 1791, στην οποία χρημάτισε και πρόεδρος. Ήρθε σε σύγκρουση με τους Ιακωβίνους, έφυγε στην Ελβετία, και επέστρεψε στη Λυών το 1795, όπου έγινε διοικητής του νομού. Το 1797 ξαναπήγε στο Παρίσι και ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία. Το 1798 γνώρισε επιτυχία με το λιμπρέτο της Όπερας Το ταξίδι στην Ελλάδα σε μουσική του Plantade, όπου σατίριζε τους λαϊκούς βανδαλισμούς καλλιτεχνικών μνημείων στην ακμή της Επανάστασης. Το 1801 δημοσίευσε το Λογική, Τρέλα, ο καθένας τη λέξη του, μια συλλογή κειμένων όπου περιλαμβάνεται και το «Η Σπάρτη στο Παρίσι». Ο Ναπολέοντας είναι πλέον στην εξουσία και το 1804 ο Lemontey αναλαμβάνει επικεφαλής της λογοτεχνικής λογοκρισίας, θέση που διατήρησε μέχρι την Παλινόρθωση, το 1815. Το 1818 θα δημοσιεύσει ένα ιστορικό έργο για τον Λουδοβίκο 14ο το οποίο τον επόμενο χρόνο του άνοιξε και τις πόρτες της Γαλλικής Ακαδημίας, παρότι προηγουμένως την είχε σατιρίσει έντονα.
Στο διήγημα «Η Σπάρτη στο Παρίσι» ο συγγραφέας-αφηγητής διηγείται το πώς γιάτρεψε τον Φρέντερικ, τον δεκαεξάχρονο γιο ενός Γερμανού φίλου του, από μια πολύ παράξενη ψυχική ασθένεια: ο νεαρός είχε κυριευθεί από μια μανία για τη Σπάρτη, ή μάλλον από την έμμονη ιδέα να ταξιδέψει στη Σπάρτη. Αυτό συνέβη στη διάρκεια των σπουδών του στο κολλέγιο όπου τον είχε στείλει:

«Το νεαρό του κεφάλι ενθουσιάστηκε με τη δόξα της Σπάρτης και τους θεσμούς του Λυκούργου. Η Λακεδαίμων έγινε το μόνιμο όνειρο των ημερών και των νυχτών του. Η μανία αυτή τον κατέστησε ανίκανο για κάθε εργασία, και η αυστηρότητα των δασκάλων του οδήγησε την διαταραχή της φαντασίας του στα άκρα. Μου τον έστειλαν πίσω σε μια αξιοθρήνητη κατάσταση. Είκοσι φορές την ημέρα το δύστυχο παιδί πέφτει στα πόδια μου και με εξορκίζει να τον οδηγήσω στη Σπάρτη, να πάει εκεί έστω και για μια μέρα. Υπόσχεται, με αυτό το τίμημα, να συνεχίσει τις σπουδές του, και να κάνει αυτό για το οποίο τον προορίζω. Εις μάτην του δείχνω ότι η Σπάρτη δεν υπάρχει πλέον, και πως η περιοχή της είναι άντρο ληστών των μεγάλων δρόμων και κακοβουνιωτών (κακούργων των βουνών), που τα βάφουν μαύρα αν περάσει μια βδομάδα δίχως να έχουν ληστέψει ή στραγγαλίσει κάποιον. Νομίζει πως τον κοροϊδεύω· κλαίει και ολοφύρεται, φωνάζει τη Σπάρτη με μεγάλες κραυγές, και η υγεία του χάνεται καθώς και η λογική του.»

Η εμφάνιση του ίδιου του Φρέντερικ, ο οποίος έχει μάλιστα διαμορφώσει το ντύσιμο του σε ‘σπαρτιατικό’ και δεν απαντάει πια παρά στο όνομα ‘Άλκανδρος’, επιβεβαιώνει τα λεγόμενα του πατέρα του. Ο αφηγητής συλλαμβάνει τότε την ιδέα να πάρει μαζί του το νεαρό (που δεν γνωρίζει ούτε γαλλικά ούτε ελληνικά) στο Παρίσι, εξαπατώντας τον ότι τον πάει στη Σπάρτη. Ο πατέρας συμφωνεί, και μάλιστα του φέρνει ένα επιχείρημα υπέρ αυτής της μεταμφίεσης: είναι γνωστό, λέει, ότι οι Μανιάτες, απόγονοι των Σπαρτιατών, έχουν μια αποικία στην Κορσική, που ανήκει πλέον στη Γαλλία· έτσι υπάρχουν ‘Σπαρτιάτες’ που κυκλοφορούν στο Παρίσι, μεταξύ τους μάλιστα και ένας ονομαστός «νέος Αγησίλαος» -εννοώντας προφανώς τον Ναπολέοντα· ο αφηγητής από την άλλη του μιλάει για το ‘σπαρτιατικό’ ντύσιμο που έχουν υιοθετήσει στο Παρίσι.
Αναλαμβάνει λοιπόν να ξεναγήσει τον Φρέντερικ στη «Σπάρτη-Παρίσι». Για να είναι πειστικότερος, προμηθεύεται σχετικά βιβλία αρχαίων και νεώτερων συγγραφέων, Πλάτωνα, Παυσανία, Αθήναιο, Πλούταρχο, Barthélemy, Mitford και Paw.
Ο αφηγητής λοιπόν και ο Φρέντερικ-Άλκανδρος ξεκινούν με το πλοίο το ταξίδι στη Σπάρτη. Τα μέρη που περιέγραφε ο Παυσανίας εμφανίζονται μπροστά στα μάτια του τρισευτυχισμένου ‘Άλκανδρου’. Η διαδρομή είναι η ίδια όπως εμφανίζεται στον χάρτη του Ταξιδιού του Νέου Ανάχαρση: Ταίναρο, Γύθειο, Βρυσέες, Αμύκλες, Σπάρτη.

1817 La Laconie Et L'isle De Cythere (2)

«Μπήκαμε στο στενό της Μάγχης, που για την περίσταση ονομάστηκε Λακωνικός Κόλπος, και τα ξημερώματα αποβιβαστήκαμε στο Ταίναρο, την πρώτη πόλη των Σπαρτιατών, δηλαδή στην Διέππη. Οι ενθουσιώδεις χειρονομίες του Φρέντερικ αποκάλυπταν όλα όσα συνέβαιναν στην ψυχή του. Πήδηξε ανυπόμονος στην ακτή, γονάτισε με θρησκευτικό δέος και κόλλησε τα χείλη του πάνω στη γη των ηρώων. Ποτέ κανείς δεν είχε φιλήσει τη Νορμανδία με τόσο βαθύ σεβασμό.
Το σχέδιό μου ήταν να απασχολώ συνεχώς τον ασθενή μου έτσι που να μη του μένει καιρός να σκέφτεται. Αμέσως ξεκινήσαμε, και την ίδια μέρα δειπνήσαμε στο Νεφσατέλ, το οποίο μεταμόρφωσα, για την περίσταση, στο αρχαίο Γύθειο, διάσημο σε όλη την Ελλάδα για τα τυριά του. [Στο Neufchâtel-en-Bray, κωμόπολη της Νορμανδίας, παράγεται το ομώνυμο τυρί neufchâtel.] Ο Φρέντερικ τα βρήκε πράγματι εξαιρετικά, κι αυτό το ad hominem επιχείρημα κέρδισε για πάντα την εμπιστοσύνη του.
Ακολούθως συναντήσαμε το Pontoise, το οποίο δεν δυσκολευτήκαμε καθόλου να αναγνωρίσουμε ως τις αρχαίες Βρυσέες, και το Σαιν-Ντενί, που από την θέση του ήταν το δίχως άλλο οι φημισμένες Αμύκλες. Ο Φρέντερικ εξοργίστηκε από την καταστροφή που είδε στο ναό του Αμυκλαίου Απόλλωνος, και φαντάστηκε ότι ο θεός της ποίησης θα εκδικούνταν τους ποιητές της Λακωνίας.»

Ο «ναός του Απόλλωνα» που είδε ο Φρέντερικ ήταν προφανώς η μεγάλη γοτθική Βασιλική του Σαιν Ντενί, όπου ήταν θαμμένοι οι βασιλιάδες της Γαλλίας, και είχε υποστεί καταστροφές την εποχή της Τρομοκρατίας.

violation_des_tombeaux_retouchee_bd

Καταστροφές στη Βασιλική του Σαιν Ντενί το 1793

«[…] Παρέμενα οδηγός του Φρέντερικ, αλλά εκείνος έγινε ο μεταφραστής μου, και σε κάθε βήμα μου αποδείκνυε ότι βρισκόμασταν στη Λακωνία. […] Τα λατομεία γύψου ήταν οι φοβερές σπηλιές του Ταΰγετου, και οι χήνες της Ασνιέρ είχαν την τιμή να αναπαριστούν, από μακριά, τους περίφημους κύκνους του Ευρώτα. [το σημερινό Asnières-sur-Seine, προάστιο του Παρισιού στις όχθες του Σηκουάνα, όπου έτρεφαν χήνες για φουά γκρα]
– Ωστόσο, μου είπε, με εκπλήσσει, που δεν βρίσκω κοντά στον ποταμό εκείνα τα άλση από ροδοδάφνες, για τα οποία κάνει λόγο ο Παυσανίας.
– Υπάρχει λόγος, του απάντησα: αυτοί εδώ οι άνθρωποι, εδώ και μερικά χρόνια, έκαναν απ’αυτά μια τόσο καταπληκτική σοδιά, που δύσκολα θα επαναληφθεί.
Ωστόσο, πλησιάζοντας στο Παρίσι, την προσοχή του τράβηξε ο θόρυβος από τις guinguettes, και φώναξε: «Εδώ είμαστε! εδώ είμαστε! ιδού τα κορίτσια της Σπάρτης που έρχονται να χορέψουν έξω από την πόλη κάτω από τα πλατάνια, και να τραγουδήσουν τον ύμνο που συνέθεσε η Σαπφώ όταν ήταν δεκαπέντε χρονών, και του οποίου δεν έχω ξεχάσει την αρχή, και του οποίου δεν έχω ξεχάσει την αρχή: Παρθενία! παρθενία! πού πήγες και με εγκατέλειψες;» [ Παρθενία, παρθενία, ποῖ με λίποισ᾽ ἀποίχῃ]. Χαμογέλασα με το πόσο εύστοχος ήταν αυτός ο στίχος, και θαύμασα το ένστικτο με το οποίο οι μαθητές ξέρουν να ανακαλύπτουν τη φύση μέσα στα πιο σχολαστικά μαθήματα.»

Οι guinguettes ήταν τα υπαίθρια κέντρα διασκέδασης, γνωστά στον 19ο αιώνα και από τους πίνακες των ιμπρεσιονιστών, όπου η νεολαία έπινε και χόρευε. Ο συγγραφέας βρίσκει την ευκαιρία να αναφερθεί στην ελευθεριότητα των παριζιάνων που αναπαριστούν τα κορίτσια της Σπάρτης.

Renoir

Διασκέδαση σε guinguette σε πίνακα του Ρενουάρ

Φτάνοντας στο Παρίσι, ο Φρέντερικ διαπιστώνει ότι η ‘Σπάρτη’ πράγματι δεν έχει τείχη. (Τα κυρίως τείχη του Παρισιού είχαν γκρεμιστεί επί Λουδοβίκου 14ου). Το σπίτι του συγγραφέα είναι ακόμα πιο πειστικό: η επίπλωση του είναι της μόδας, δηλαδή σε αρχαιοελληνικό στυλ· υπάρχουν δύο ζωγραφικοί πίνακες με τυπικά θέματα του νεοκλασικισμού της εποχής: ο ένας παριστάνει μια σκηνή από τη ζωή του Λυκούργου, κι ο άλλος το επεισόδιο με τον Σπαρτιάτη Οθρυάδα· η πόρτα είναι σκεπασμένη με αφίσες όπου διακρίνονται λέξεις όπως, Odéon, Prytanée, Gymnase, Lycée, Hygiène, Elysée, Panorama (Ωδείο, Πρυτανείο, Γυμνάσιο, Λύκειο, Υγιεινή, Ηλύσια, Πανόραμα)· ο σκύλος του ονομάζεται Κέρβερος…

Jean-Jacques-François_Le_Barbier_-_La_Magnanimité_de_Lycurgue

Jean–Jacques–François Le Barbier, Η μεγαλοψυχία του Λυκούργου, 1791

Τον ξεναγεί στο Παρίσι, όπου οι εκκλησίες και τα μνημεία αναγνωρίζονται ως οι ναοί και τα μνημεία της Σπάρτης, όπως τα περιγράφει ο Παυσανίας, ή μάλλον ο Barthélemy, με κάποιες προσαρμογές: Το Λούβρο γίνεται «η Ποικίλη στοά της Λακεδαίμονος, στολισμένη με τα αριστουργήματα ζωγραφικής και γλυπτικής που η νίκη τα ξαναπήρε πρόσφατα από τους Ρωμαίους», ο κήπος του Κεραμεικού γίνεται ο Πλατανιστάς.

Hubert_Robert_-_Projet_d'aménagement_de_la_Grande_Galerie_du_Louvre_(1796) (1)

Το Λούβρο (που άνοιξε σαν μουσείο από την Επανάσταση) γύρω στο 1800

The Jardin des Tuileries painted by Claude Monet (1876)

Οι κήποι του Κεραμεικού (Tuileries) σε πίνακα του Μονέ

Ένας βλοσυρός υπάλληλος πίσω από ένα γραφείο που απαντά μονολεκτικά, γίνεται πρότυπο λακωνισμού. Όταν ο Φρέντερικ ζητάει να δει τα περίφημα συσσίτια, ο συγγραφέας τον οδηγεί στο πρώτο ρεστοράν· όταν ζητάει να δει τις λέσχες, τον οδηγεί σε ένα καφέ. Εκεί, βλέποντας τους θαμώνες να παίζουν ντόμινο «δεν ήξερε αν έπρεπε να τους πάρει για Πυθαγόρειους που λατρεύουν τους αριθμούς ή για στρατηγούς που διευθετούν μια γραμμή μάχης.» Για μια στιγμή ο νεαρός Γερμανός μπερδεύεται όταν στο δρόμο πέφτουν πάνω σε μια ομάδα από πόρνες που τους επιδεικνύουν τολμηρά τα κάλλη τους. Αλλά ο ξεναγός του τού εξηγεί ότι πρόκειται για τις περίφημες σπαρτιάτισσες τροφούς. Ο Φρέντερικ ζητάει να δει με τα μάτια του την κρυπτεία, για να πειστεί ότι υφίσταται το αποτρόπαιο έθιμο, και ο συγγραφέας του δείχνει «τα καμπριολέ (δίτροχα αμάξια) που διασταυρώνονταν στους δρόμους σαν αστραπές σε θύελλα», ως τις «δολοφονικές μηχανές» με τις οποίες οι Λακεδαιμόνιοι εξοντώνουν τους είλωτες.
Στο τέλος, ένας άλλος Γερμανός που είχε αρχίσει να συμμετέχει στη φάρσα οδηγεί τον αθώο Φρέντερικ σε ένα φτηνό πορνείο, λέγοντας του ότι θα δει μια ζωντανή θεά. Ανεβαίνουν σε μια σοφίτα στον έκτο όροφο, που χωρίζεται με σανίδες από διπλανά ανάλογα δωμάτια. Πίσω από το χώρισμα ακούγονται περίεργοι θόρυβοι. Σε μια στιγμή το χώρισμα καταρρέει, αποκαλύπτοντας την αιτία των θορύβων:

«ένα πλήθος από άνδρες και γυναίκες, που δεν φορούσαν, καθώς λέει ο ποιητής, άλλα ρούχα παρά την αρετή τους, είχαν πιαστεί σε καυγά και πάλευαν με μανία. Στη θέα αυτού του οργίου, ο Φρεντερίκ αναφωνεί: ‘Ω ουρανέ! Σου οφείλω χάρη που με οδήγησες σ’αυτό το θείο γυμνάσιο: ιδού αυτές οι μεγαλειώδεις ασκήσεις στις οποίες ο ασύγκριτος Λυκούργος θέλησε να παλεύουν τα δύο φύλα, απαλλαγμένα από κάθε κάλυμμα, με δύναμη και επιδεξιότητα! Α! Εδώ είναι που η φύση δεν παρεκτρέπεται παρά για να υπερβεί το εαυτόν της, και που η σεμνότητα αφήνει στην αρετή όλη την τιμή των θριάμβων της!’»

de Sade, Justine / Zeichnung Bornet

Εκείνη τη στιγμή όμως επεμβαίνει η φρουρά και συλλαμβάνει όλους τους παριστάμενους. Ο Φρέντερικ καταφέρνει να το σκάσει, πιστεύοντας ότι έχει διαπράξει το βαρύτατο έγκλημα να δει τους γυμνικούς αγώνες που ο Λυκούργους είχε απαγορεύσει για τα μάτια των ξένων. Έτσι ο αφηγητής τον στέλνει πίσω στη Γερμανία, δίχως να τον βγάλει από την αυταπάτη του. Ο πατέρας του θα του γράψει μια ευχαριστήρια επιστολή. Ο γιός μου, λέει, έχει θεραπευθεί, αν και «πιστεύει σταθερά ότι έκανε μαζί σας το ταξίδι της Λακωνίας, και λογαριάζει μάλιστα μια μέρα να το αφηγηθεί. Δεν μπορώ να μη γελάσω στη σκέψη του τερπνού σκανδάλου που ένα τέτοιο βιβλίο θα προκαλέσει στον κόσμο της λογιοσύνης.» Αυτό το τελευταίο είναι μάλλον μια σπόντα για τα -ψεύτικα σε μεγάλο βαθμό- ταξίδια στην Ελλάδα που δημοσιεύονταν.

Το διήγημα του Lémontey είναι μια σάτιρα της αρχαιοελληνικής και «σπαρτιατικής» μανίας που κυριάρχησε στο Παρίσι την εποχή της Επανάστασης, και που κρύβει βέβαια μια ιδεολογική και πολιτική πολεμική, από κάποιον που πολύ εύκολα προσχώρησε στο καθεστώς του Ναπολέοντα, που ήδη είχε επιβληθεί, και αργότερα στην Παλινόρθωση. Και σαν σάτιρα, μας φανερώνει, με τρόπο αστείο και υπερβολικό, το πώς το Παρίσι μπορούσε να μεταμφιεστεί σε μια νεώτερη «Σπάρτη». Αλλά και το ότι μέσα στην παράδοσή του Παρισιού, ως πρωτεύουσας του Διαφωτισμού και της Επανάστασης, υπάρχει κρυμμένος και ο μύθος της Σπάρτης.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s