Για τη δημιουργία μιας αρχαιολογικής διαδρομής κατά μήκος του ποταμού Ευρώτα

Η πρόταση για την «Ανάδειξη – ανάπλαση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της περιοχής του Ευρώτα στη Σπάρτη». Υλοποίηση, προβλήματα, προοπτικές

της Χαράς Γιαννακάκη, αρχαιολόγου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας

(Ομιλία στα πλαίσια των εκδηλώσεων για τον Ευρώτα που πραγματοποιήθηκαν στο «Παραποτάμιο Δημοτικό Πάρκο Ευρώτα» στις 23 και 24 Σεπτεμβρίου 2015)

DSC_0023

DSC_0028

1

2

Προσωποποίηση του Ευρώτα και της Λακεδαιμονίας. Ψηφιδωτό του 4ου αι. μ.Χ., από την Αντιόχεια της Τουρκίας

Και εν αρχή ήν… ο μύθος: Σύμφωνα με τη γενεαλογία των αρχαίων Σπαρτιατών, όπως μας την παραδίδει ο περιηγητής Παυσανίας που επισκέφθηκε τη Σπάρτη το 2ο αιώνα μ.Χ., ο Ευρώτας, ο οποίος διαδέχτηκε στο θρόνο το Μύλη, τον ένα από τους δυο γιους του πρώτου βασιλιά των Λακεδαιμονίων του Λέλεγα, διοχέτευσε το λιμνάζον νερό της πεδιάδας στη θάλασσα. Ο διάδοχός του, ο Λακεδαίμων, πήρε για γυναίκα του τη μοναχοκόρη του Ευρώτα, Σπάρτη.
Πατέρας και κόρη. Για τους προγόνους μας οι δεσμοί μεταξύ της πόλης και του ποταμού ήταν δεσμοί αίματος.

3

Η διαχρονική και άρρηκτη σχέση της Σπάρτης με τον ποταμό Ευρώτα προκύπτει εύλογα από τα ανθρώπινα έργα που η λακωνική γη φύλαξε στα σπλάχνα της για να έρθουν στο φως αιώνες μετά από την αρχαιολογική σκαπάνη.
Η ανασκαφική έρευνα στην ευρύτερη περιοχή της σύγχρονης Σπάρτης έδειξε ότι η κατοίκησή της ξεκίνησε ήδη από τα μέσα περίπου της 3ης χιλιετίας π.Χ.

1879 HOFFMANN Sparta

Φανταστική απεικόνιση της αρχαίας Σπάρτης (Χαρακτικό του Josef Hoffmann, 1879)

Κατά τους ιστορικούς χρόνους, η εύφορη κοιλάδα του Ευρώτα, ανάμεσα στις οροσειρές του Πάρνωνα και του Ταϋγέτου, αποτέλεσε τον πυρήνα του Σπαρτιατικού κράτους παρά τα πολύ εκτενέστερα όρια της επικράτειάς του. Η πρωτεύουσά του, η Σπάρτη, αναπτύχθηκε στη δεξιά, δυτική όχθη του ποταμού, σε θέση που συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με αυτή της σύγχρονης πόλης. Η εύφορη πεδιάδα αρδευόταν πλουσιοπάροχα από τον Ευρώτα και στις όχθες του ποταμού έπαιζαν και εκπαιδεύονταν τα Σπαρτιατόπουλα, διαβίωναν και ασκούνταν οι ενήλικες Σπαρτιάτες.

«Η Σπάρτη, σαν σύνολο, έχει περιφερές σχήμα και βρίσκεται σε επίπεδη έκταση στην οποία διαμορφώνονται κατά τόπους υψώματα και λόφοι. Ο ποταμός Ευρώτας ρέει στα ανατολικά της, και κατά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου είναι άβατος λόγω του μεγέθους του».

Αυτή είναι η γλαφυρή περιγραφή της τοποθεσίας της Σπάρτης από τον ιστορικό του 2ου αι. π.Χ. Πολύβιο.

Οι Λίμνες, η Πιτάνη, η Κυνόσουρα, η Μεσόα και αργότερα οι Αμύκλες, ήταν οι πέντε οικισμοί, οι κώμες, που απάρτιζαν την αρχαία Σπάρτη μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους, όταν διαμορφώθηκε ενιαίο πολεοδομικό σχέδιο.

Slide5

6

Το όνομα της κώμης των Λιμνών οφείλεται στα νερά που λίμναζαν στην περιοχή, η οποία γειτνίαζε άμεσα με τον ποταμό. Η κώμη καταλάμβανε το βόρειο και βορειοανατολικό τμήμα της πόλης, την περιοχή που σήμερα ονομάζεται Λάκκα, και εκτεινόταν δυτικά του Ευρώτα, περίπου στην έκταση μεταξύ της σύγχρονης γέφυρας και του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος.
Η περιοχή του Ευρώτα προσέλκυσε το ενδιαφέρον ξένων ερευνητικών αποστολών, ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν η σκαπάνη της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών αποκάλυψε το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, ένα από τα σημαντικότερα σπαρτιατικά ιερά, καθώς επίσης και το λεγόμενο «Βωμό του Ευρώτα ή Λυκούργου» και το «Ηρώο του Αστραβάκου», στην περιοχή κάτω από τη γέφυρα του ποταμού.

7 1

Ιερό Ορθίας Αρτέμιδος

7 2

«Βωμός Ευρώτα»

7 3

«Ηρώο Αστραβάκου»

Η ανασκαφική δραστηριότητα της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων στην περιοχή της αρχαίας κώμης των Λιμνών απέδωσε στρώματα πλούσια σε κεραμική χρονολογούμενη από τους πρωτογεωμετρικούς μέχρι και τους ρωμαϊκούς χρόνους, αρχιτεκτονικά λείψανα και σημαντικό αριθμό τάφων των αντίστοιχων περιόδων.

8
Στο χάρτη που βλέπετε απεικονίζονται οι σωστικές ανασκαφές που διεξήχθησαν από την Ε’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων κατά το διάστημα από το 1992 μέχρι και το 2005 και χρονολογούνται από τους πρωτογεωμετρικούς μέχρι και τους ελληνιστικούς χρόνους. Είναι χαρακτηριστική η πυκνότητα των ευρημάτων στην περιοχή της Λάκκας, κοντά στη γέφυρα του Ευρώτα.

Σημαντικότατο εύρημα για την ιστορία και τοπογραφία της αρχαίας Σπάρτης είναι το τμήμα του ελληνιστικού τείχους της πόλης που ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια εργασιών της ΔΕΥΑΣ, βόρεια του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος.

Slide9

Τμήμα του ελληνιστικού τείχους στην περιοχή της Λάκκας

Επίσης, την τελευταία πενταετία, στο πλαίσιο των εργασιών για τη διάνοιξη του αυτοκινητόδρομου Λεύκτρο – Σπάρτη, στην ευρύτερη περιοχή του Ευρώτα, βόρεια της Σπάρτης, εντοπίστηκε μεγάλος αριθμός νέων θέσεων με σημαντικά ευρήματα που χρονολογούνται από τους προϊστορικούς μέχρι και τους βυζαντινούς χρόνους.

10

Λατρευτικός χώρος και αρχαίο ιερό στον Κλαδά

11

Προϊστορική οικιστική εγκατάσταση στη θέση «Μουχταίικα» Καραβά. Δίπλα από τον ποταμό Ευρώτα

Στις νοτιοανατολικές παρυφές της σύγχρονης πόλης, κοντά στη δυτική όχθη του Ευρώτα και απέναντι από το Μενελάιον, χωροθετείται η περιοχή του Ψυχικού, που στην αρχαιότητα πιθανότατα βρισκόταν εκτός των ορίων της κώμης της Κυνόσουρας. Στο Ψυχικό έχουν εντοπιστεί ταφές και κεραμεική των προϊστορικών χρόνων, λίγα λείψανα των κλασικών, ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων καθώς και ο λεγόμενος «Βωμός του Ψυχικού».

12

Η πρόταση της ανάδειξης και ανάπλασης των αρχαίων μνημείων της περιοχής του Ευρώτα εκπονήθηκε πριν από δέκα περίπου χρόνια, ύστερα από σχετική πρόσκληση του Δήμου Σπάρτης για τη συμμετοχή της Ε’ ΕΠΚΑ στο Επιχειρησιακό Σχέδιο Ολοκληρωμένης Αστικής Ανάπτυξης του Δήμου, που αφορούσε στην υλοποίηση έργων ανάπτυξης στις περιοχές της Λάκκας και του Ψυχικού.
Ο Δήμος Σπάρτης στο πλαίσιο του εν λόγω Επιχειρησιακού Σχεδίου, ανάμεσα σε άλλα, είχε αναλάβει την πραγματοποίηση έργων διαμόρφωσης και ανάδειξης της εισόδου της πόλης στη γέφυρα του Ευρώτα και παράλληλα την υλοποίηση έργων προστασίας και ανάδειξης του περιβάλλοντος στη δυτική όχθη του ποταμού.

14

Το έτος 2006 διαμορφώθηκε ο όμορφος χώρος που βρισκόμαστε απόψε και το πλακόστρωτο μονοπάτι μήκους 900 περίπου μέτρων που ξεκινάει από τη γέφυρα και με κατεύθυνση Ν-Β καταλήγει στο σημείο που η Κελεφίνα εκβάλει στον Ευρώτα.

15

Παραποτάμιο Πάρκο Ευρώτα

Στο Τεχνικό Δελτίο του έργου του Δήμου συμπεριλαμβανόταν και η κατασκευή πλακόστρωτου μονοπατιού μήκους 400 μέτρων, που θα ξεκινούσε από τη γέφυρα του Ευρώτα και με κατεύθυνση προς Ν θα διερχόταν δίπλα από τα Παραευρώτεια μνημεία. Ωστόσο, το τμήμα αυτό του μονοπατιού δεν κατασκευάστηκε λόγω προβλημάτων που προέκυψαν με τους ιδιοκτήτες των αγροτεμαχίων από τα οποία θα διερχόταν και πιθανόν και για άλλους άγνωστους λόγους.
Σκοπός της παρέμβασης της Ε ΕΠΚΑ ήταν η ανάπλαση και ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων της περιοχής και η απόδοσή τους στο ευρύ κοινό και στους πολίτες της Σπάρτης, προκειμένου να προβληθούν ως «νησίδες» της αρχαίας πόλης μέσα στη σύγχρονη και να αποτελέσουν το έναυσμα για την αναβάθμιση των περιοχών της Λάκκας και του Ψυχικού.
Παράλληλα προτεινόταν η χάραξη μιας πολιτιστικής διαδρομής που θα συνέδεε τους χώρους κατά τον άξονα Β-Ν, προκειμένου οι επισκέπτες να γνωρίζουν τα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους και να πληροφορούνται για την ιστορία και την τοπογραφία της αρχαίας Σπάρτης, αλλά και για τις αλλαγές του χώρου από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας.

16

Πρόταση περιπατητικής διαδρομής διασύνδεσης αρχαιολογικών χώρων

Η Ε’ ΕΠΚΑ εκτέλεσε με αυτεπιστασία το υποέργο με τίτλο «Ανάδειξη – Ανάπλαση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της περιοχής του Ευρώτα στη Σπάρτη», που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του γενικότερου έργου «Παρεμβάσεις για την ανάδειξη και αξιοποίηση των αρχαιολογικών μνημείων της περιοχής της Σπάρτης-Δημιουργία μονοπατιού σύνδεσης αρχαιολογικών χώρων και μνημείων». Ο προϋπολογισμός του υποέργου, που συγχρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ελληνικό Δημόσιο, ανερχόταν στα 300.000 Ευρώ. Οι εργασίες ξεκίνησαν το Φεβρουάριο του 2006 και ολοκληρώθηκαν το Μάιο του 2008.
Στο έργο εντάχθηκαν μερικοί από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία της πόλης, που χωροθετούνται στην περιοχή της Λάκκας και του Ψυχικού.
Ακολουθεί μια σύντομη παρουσίαση των μνημείων, με κατεύθυνση από βορρά προς νότο.

18
Λίγα μόλις μέτρα (περίπου 60) πάνω από τη σύγχρονη τσιμεντένια γέφυρα του Ευρώτα, και εντός της κοίτης του ποταμού, σώζονται τμήματα δυο ποδαρικών, δηλαδή βάσεων, της αρχαίας γέφυρας. Πρόκειται για κατασκευές από ποταμίσιες πέτρες και κονίαμα, που εξωτερικά είχαν επένδυση από πωρόλιθο.

19

Ποδαρικά αρχαίας γέφυρας Ευρώτα

20

Το νότιο ποδαρικό της αρχαίας γέφυρας

Στη συγκεκριμένη περιοχή τεκμηριώνεται, με βάση επιγραφικές μαρτυρίες και ανασκαφικά δεδομένα, η ύπαρξη δυο διαδοχικών γεφυρών, στις οποίες αποδίδονται τα κατάλοιπα των ποδαρικών: η παλιότερη κατασκευάστηκε τον 1ο αι. π.Χ. από το Γάιο Ιούλιο Ευρυκλή, τον εύπορο Σπαρτιάτη και στενό φίλο του αυτοκράτορα Οκταβιανού, και ανακαινίστηκε τον 3ο αι. μ.Χ. Τον 11ο αιώνα τη διαδέχτηκε η γέφυρα του μοναχού Νικόδημου. Στην ίδια θέση μπορούμε να τοποθετήσουμε και μια γέφυρα του 4ου αιώνα π.Χ. που αναφέρεται από τον Ξενοφώντα. Κοντά βρισκόταν επίσης η βορειοανατολική πύλη του ελληνιστικού τείχους και αρχαίος δρόμος που κατευθυνόταν προς βορρά.

21

Τα ποδαρικά δε διακρίνονται σήμερα λόγω της πυκνής βλάστησης και των ποτάμιων επιχώσεων που τα έχουν καλύψει.
Περίπου 100 μέτρα ΝΑ της σύγχρονης γέφυρας του Ευρώτα βρίσκεται το μνημείο που είναι γνωστό ως «Βωμός του Ευρώτα» ή «Βωμός του Λυκούργου». Ο χώρος ανασκάφηκε το 1906 από τη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή.

23

Φωτογραφία του «Βωμού του Ευρώτα» από την εποχή της ανασκαφής. Στο βάθος ο ποταμός Ευρώτας

24 25

Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό ορθογώνιο οικοδόμημα διαστάσεων 24 Χ 7 μ. περίπου. Ο ανασκαφέας του μνημείου τοποθέτησε χρονικά την κατασκευή στο 2ο αι. π.Χ. και πρότεινε την ταύτισή της με το βωμό του Λυκούργου, μνημείο που συνάντησε στην περιοχή ο περιηγητής Παυσανίας. Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα ο προσανατολισμός, οι αναλογίες και η διαρρύθμιση του κτηρίου παραπέμπουν περισσότερο σε ναϊκό οικοδόμημα, ενώ η κατασκευή του τοποθετείται στον 4ο αιώνα π.Χ.
Τον ίδιο χρόνο, λίγο νοτιότερα, εντοπίστηκε και άλλη θέση με αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.

26

Λόγω του αναθηματικού χαρακτήρα των κινητών ευρημάτων οι ανασκαφείς διατύπωσαν την άποψη πως πιθανόν να ανήκουν σε κάποιο από τα ηρώα που μαρτυρεί ο Παυσανίας και υπέθεσαν πως πρόκειται για το ηρώο του δαίμονα Αστραβάκου. Η υπόθεση αυτή δεν επαληθεύεται από τα μέχρι στιγμής ευρήματα, από τη στιγμή που ο χώρος δεν έχει διερευνηθεί διεξοδικά.

27

Αεροφωτογραφία των οικοδομικών λειψάνων που αποδόθηκαν στο Ηρώο του Αστραβάκου

Στα ανατολικά σώζεται τοίχος μνημειακής κατασκευής, από μεγάλους πολυγωνικούς λίθους, μήκους 7 μέτρων, που πιθανότατα ανήκει στο ελληνιστικό τείχος της πόλης.

28

Τμήμα του ελληνιστικού τείχους της Σπάρτης

Στο οικοδομικό τετράγωνο 100, νότια από το χώρο που λειτουργούσε το σούπερ – μάρκετ Ατλάντικ, βρίσκεται το απαλλοτριωμένο ακίνητο πρώην ιδιοκτησίας Ιωάννη Δικαίου.

29

Η ανασκαφή, η οποία διενεργήθηκε κατά τα έτη 1964 και 1966, τεκμηρίωσε τη συνεχή κατοίκηση του χώρου από τους αρχαϊκούς έως και τους βυζαντινούς χρόνους.

30

Φωτογραφία του οικοπέδου Δικαίου από την εποχή της ανασκαφής

Στο βόρειο τμήμα του οικοπέδου αποκαλύφθηκε το τετράγωνο αίθριο ρωμαϊκής έπαυλης και νοτιότερα δωμάτια με ψηφιδωτά δάπεδα του 3ου αι. μ.Χ., που έφεραν θαλάσσια και γεωμετρικά διακοσμητικά θέματα. Πιθανόν όλοι οι χώροι αποτελούσαν τμήμα εκτεταμένου λουτρικού συγκροτήματος.

31

Σχεδιαστική αποτύπωση της ρωμαϊκής έπαυλης στο οικόπεδο Δικαίου

32

Το αίθριο της ρωμαϊκής έπαυλης και στο βάθος τα δωμάτια με τα καταχωμένα ψηφιδωτά

Στα τέλη της δεκαετίας του 60 πραγματοποιήθηκε ανασκαφική έρευνα στην ιδιοκτησία Σταυροπούλου, στην είσοδο της πόλης και δυτικά της οδού Ορθίας Αρτέμιδος.

33

Κατά την έρευνα αποκαλύφθηκε επίμηκες ναϊκό οικοδόμημα, διαστάσεων περίπου 5 Χ 30 μέτρα. Ο βορειοανατολικός και τμήμα του νοτιοανατολικού τοίχου του κτηρίου είναι κατασκευασμένοι από πολυγωνικούς λίθους και χρονολογούνται στα τέλη του 6ου αι. ή στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.

34

Το αρχαϊκό ιερό στο οικόπεδο Σταυροπούλου

Οι υπόλοιπες πλευρές του κτηρίου έχουν υποστεί πολλές μετασκευές, επισκευές και προσθήκες που χρονολογούνται μέχρι τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους και μαρτυρούν τη συνέχεια της λατρείας και τη μακρά χρήση του κτηρίου.

Επίκεντρο της θρησκευτικής ζωής της κώμης των Λιμνών ήταν το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, που ήταν στενά συνδεδεμένο με την αγωγή των νέων Σπαρτιατών.

36

Το ιερό ανασκάφηκε από τη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή την πενταετία από το 1906 έως το 1910.

37 2

37 1

Φωτογραφίες του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος από την εποχή της ανασκαφής

38

Ο αρχαιολογικός χώρος της Ορθίας Αρτέμιδος

39

Σχεδιαστική αποτύπωση των λειψάνων του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος

Η ανασκαφική έρευνα έδειξε ότι η λατρεία στο χώρο του ιερού ξεκίνησε πιθανότατα κατά τον 9ο αιώνα π.Χ. Γύρω στο 700 π.Χ. θα πρέπει να χρονολογηθούν τα παλαιότερα αρχιτεκτονικά λείψανα που διασώθηκαν. Λίγο αργότερα, κτίστηκε ένας ναός μικρών διαστάσεων και ένας βωμός στα ανατολικά του. Το οικοδόμημα αυτό καταστράφηκε στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. από πλημμύρα του ποταμού Ευρώτα και στη θέση του κτίστηκε ένας νέος ναός που βρισκόταν σε χρήση μέχρι το 2ο αιώνα π.Χ. όταν και επισκευάστηκε ή αντικαταστάθηκε πάνω στα ίδια θεμέλια. Μεγάλη επέμβαση πραγματοποιήθηκε στο χώρο κατά τη διάρκεια του 3ου αιώνα μ.Χ., όταν στα ανατολικά του ναού κτίστηκε ένα αμφιθέατρο με κυκλική κάτοψη η οποία διακοπτόταν από το ναό.

40

Ζωγραφική αναπαράσταση του ιερού από τον Γιώργο Γιαννακάκη

Η κατασκευή του αμφιθεάτρου ήταν αποτέλεσμα της φήμης του ιερού κατά τα ρωμαϊκά χρόνια, όταν τελούνταν προς τιμήν της θεάς το αγώνισμα της διαμαστίγωσης, κατά τη διάρκεια του οποίου οι έφηβοι υπέμεναν αδιαμαρτύρητα τη διαδικασία του δημόσιου μαστιγώματος στο βωμό και στο τέλος βραβεύονταν εκείνοι που παρέμεναν όρθιοι, οι βωμονίκες.
Στα πρώτα χρόνια η λατρευόμενη θεά αναφέρεται ως Ορθία και πρέπει να θεωρηθεί θεά της σωτηρίας και της γονιμότητας και προστάτιδα της βλάστησης. Αργότερα η λατρεία της συνδέθηκε με εκείνη της Αρτέμιδος.
Η ανασκαφή στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος έφερε στο φως πλήθος αναθημάτων: μεγάλο αριθμό αγγείων, αναθήματα από μέταλλο ή οστό, ειδώλια, επιγραφές κ.α. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι πήλινες μάσκες του 7ου και 6ου αιώνα π.Χ., αντίγραφα των προσωπείων από ξύλο ή δέρμα που φορούσαν οι πιστοί σε χορούς και τελετές προς τιμήν της θεάς, οι στήλες με τα δρεπάνια που αφιέρωναν στη θεά οι νεαροί Σπαρτιάτες που είχαν νικήσει σε αγωνίσματα και τα πολυάριθμα μολύβδινα ειδώλια, χαρακτηριστικά αναθήματα πολλών λακωνικών ιερών.

Slide41
Στο Ψυχικό τη δεκαετία του 60 ήρθε στο φως ένα ιδιότυπο μνημείο ορθογώνιας κάτοψης και με μεγάλο άνοιγμα στη βόρεια πλευρά.

43

Το μνημείο του Ψυχικού

42

Στο εσωτερικό του, μπροστά από το νότιο τοίχο βρέθηκε κιβωτιόσχημος τάφος ρωμαϊκών χρόνων και γύρω του μαρμάρινα θραύσματα από γλυπτά και πλάκες, που πιθανότατα ανήκουν σε σαρκοφάγο.

44

Ο ρωμαϊκός τάφος στο εσωτερικό του μνημείου του Ψυχικού

Αρχικά χρονολογήθηκε στους ελληνιστικούς ή και παλιότερους χρόνους ενώ κατά καιρούς έχει ταυτιστεί με βωμό, με κάποιο παρόδιο ιερό και με το Φοιβαίο, ιερό που αναφέρεται από τον Παυσανία και όπου λατρευόταν ο Φοίβος Απόλλων και οι Διόσκουροι. Ωστόσο, το πιθανότερο είναι να πρόκειται για ρωμαϊκό μνημειακό ταφικό οικοδόμημα.

Στο πλαίσιο του υποέργου που υλοποίησε η Ε’ ΕΠΚΑ στα μνημεία του Ευρώτα πραγματοποιήθηκαν οι ακόλουθες εργασίες:

  • Φωτογραφική και σχεδιαστική αποτύπωση των μνημείων
  • Καθαρισμοί
  • Εργασίες διαμόρφωσης των αρχαιολογικών χώρων και του περιβάλλοντος χώρου τους
  • Αναστηλωτικές εργασίες μικρής κλίμακας
  • Αρμολογήματα και μικροστερεώσεις λιθοδομών
  • Περίφραξη των αρχαιολογικών χώρων
  • Τοποθέτηση πινακίδων σήμανσης και πινακίδων με πληροφοριακό υλικό
  • Έκδοση εντύπου με πληροφοριακό υλικό
  • Κατασκευή και χωροθέτηση υποδομών εξυπηρέτησης κοινού στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος

Slide45 Slide46

Slide47 Slide48

Slide49

Και ως εδώ όλα πήγαν μια χαρά. Και μετά, τί; Κάνοντας μια αποτίμηση της λειτουργίας του έργου από την ολοκλήρωσή του, το 2008, μέχρι τις μέρες μας, ο απολογισμός δεν μπορεί να είναι θετικός καθώς κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί προβλήματα, κατά κύριο λόγο στα μνημεία πλησίον της γέφυρας του Ευρώτα:

  • Οι υποδομές εξυπηρέτησης κοινού στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος έχουν υποστεί επανειλημμένα βανδαλισμούς και φθορές, οι οποίες κάθε φορά αποκαθίστανται, κατά το δυνατόν, από την Υπηρεσία μας.
50

Βανδαλισμοί στο φυλάκιο της Ορθίας Αρτέμιδος

  • Οι περιφράξεις, ακόμα και οι θύρες, των πιο απομακρυσμένων από τα μνημεία, δηλαδή του «Βωμού του Ευρώτα» και του «Ηρώου του Αστραβάκου», έχουν καταστραφεί ή κλαπεί. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του βωμού του Ευρώτα όπου η αρχική περίφραξη από σιδερένιους πασσάλους και πλέγμα  καταστράφηκε όταν κλάπηκαν οι πάσσαλοι, οι οποίοι εν συνεχεία αντικαταστάθηκαν από ξύλινους, ενώ η σημερινή εικόνα είναι αυτή.

51 52 53
Ακόμα και στα μνημεία που βρίσκονται εντός του αστικού ιστού, όπως στο οικόπεδο Σταυροπούλου, διαπιστώνονται προβλήματα από την επίμονη, παρά τις προφορικές και γραπτές συστάσεις, αδιαφορία ορισμένων γειτόνων.

54
Το ευτύχημα είναι πως, προς το παρόν τουλάχιστον, δεν έχουν υποστεί φθορές τα ίδια τα μνημεία.
Επιπρόσθετα, λόγω της απουσίας του μονοπατιού σύνδεσης αλλά και εξαιτίας της δύσκολης πρόσβασης προς αυτά, τα πιο απομονωμένα μνημεία που βρίσκονται κοντά στη γέφυρα είναι δυσπρόσιτα.
Αλλά και στην περίπτωση του γνωστού στους κατοίκους της πόλης και τους επισκέπτες ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος, έχουν σημειωθεί θλιβερά περιστατικά κλοπών, ακόμα και βιαιοπραγίες εις βάρος επισκεπτών, από κατοίκους του παρακείμενου καταυλισμού.

55
Έτσι, και παρά το γεγονός ότι από πλευράς της Ε΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στο παρελθόν, και σήμερα από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας, έχουν δαπανηθεί επανειλημμένα οικονομικοί και ανθρώπινοι πόροι – που ούτως ή άλλως είναι λιγοστοί – τόσο για τη συντήρηση, όσο και για την προστασία του έργου, διαπιστώνουμε ότι δυστυχώς οι αρχαιολογικοί χώροι του Ευρώτα κατ’ ουσίαν δεν είναι επισκέψιμοι.
Ωστόσο, και εκτός από τους παραπάνω υπάρχουν και άλλοι γενικότεροι λόγοι που κατέστησαν το έργο ανάδειξης δυσλειτουργικό:

  • Το γεγονός ότι δεν κατασκευάστηκε το τμήμα του μονοπατιού κάτω από τη γέφυρα του Ευρώτα κατέστησε το έργο ημιτελές: Δεν ολοκληρώθηκε η διαμόρφωση πρόσβασης προς τους αρχαιολογικούς χώρους και προς την περιοχή του ποταμού, δεν επιτεύχθηκε η σύνδεση των μνημείων και ως εκ τούτου συνεχίστηκε το καθεστώς της απομόνωσής τους. Η απουσία ανθρώπινης παρουσίας και ζωής καλλιεργεί την εντύπωση της απομόνωσης και της εγκατάλειψης και με τη σειρά της μπορεί να οδηγήσει στην κακοποίηση των χώρων.
56

Απομόνωση μνημείων

  • Τα μνημεία του Ευρώτα είναι οργανικά συνδεδεμένα με τον ποταμό και το άμεσο φυσικό και αστικό περιβάλλον τους. Κατά συνέπεια προβλήματα όπως η μόλυνση, τα σκουπίδια, οι καταπατήσεις, οι αυθαίρετες διαμορφώσεις της κοίτης αλλά και ο υποβαθμισμένος αστικός χώρος της Λάκκας, συμπαρασύρουν και υποβαθμίζουν με τη σειρά τους τους αρχαιολογικούς χώρους.

Slide57

  • Επιπλέον, το έργο δεν ήταν δυνατόν να λειτουργήσει από μόνο του και χωρίς να υπάγεται σε ένα ευρύτερο, συντονισμένο και οργανωμένο πρόγραμμα ανάδειξης, προβολής και αξιοποίησης όχι μόνο του αρχαιολογικού πλούτου αλλά όλων των διαθέσιμων πολιτιστικών πόρων και του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής της Σπάρτης. Παρά τις μεμονωμένες και πολλές φορές αξιόλογες προσπάθειες, οι περιστασιακές και σημειακές δράσεις και επεμβάσεις προς την κατεύθυνση της αναβάθμισης του πολιτιστικού, αστικού και φυσικού χώρου δεν επαρκούν και συνήθως δεν έχουν συνέχεια.

Η παράθεση των προβλημάτων και των δυσχερειών από πλευράς μου δεν αποσκοπεί στη δημιουργία κλίματος απαισιοδοξίας και παραίτησης. Ακριβώς το αντίθετο. Κατά τη γνώμη μου, και παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες, υπάρχει ακόμα η δυνατότητα βελτίωσης, αξιοποίησης και διεύρυνσης του έργου ανάδειξης των παραευρώτειων μνημείων και αρχαιολογικών χώρων, προκειμένου να ενταχθούν στην καθημερινή ζωή της πόλης και να αποτελέσουν το μοχλό ανάπτυξης της περιοχής.
Πριν προχωρήσω σε συγκεκριμένη πρόταση πρέπει να επισημάνω ότι βασική προϋπόθεση για την υλοποίησή της είναι η συντονισμένη σύμπραξη και η στενή συνεργασία όλων: της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της Περιφέρειας, των Υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού, των πολιτιστικών συλλόγων και του ανθρώπινου δυναμικού της περιοχής. Ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί στην αξιοποίηση των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων για πολιτιστικά και περιβαλλοντικά προγράμματα.
Η διαρκής αλληλεπίδραση και η αμφίδρομη σχέση των αρχαιολογικών χώρων με το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον τους θα αποτελέσει την αφορμή για τη διατύπωση μιας πρότασης ορθής διαχείρισης της περιοχής του Ευρώτα που συνδυάζει μνημειακό και φυσικό πλούτο.
Έτσι, και σε συνέχεια των αντίστοιχων προτάσεων που έχουν γίνει στο παρελθόν, σε πρώτη φάση, προτείνεται η δημιουργία ενός μεγάλου ανοικτού μουσείου, ενός αρχαιολογικού και οικολογικού πάρκου στην περιοχή του Ευρώτα, κατά κύριο λόγο μέσω της δημιουργίας μιας πολιτιστικής και περιβαλλοντικής διαδρομής.

59
Ακολουθεί μια πρόταση που βασίζεται στην υφιστάμενη κατάσταση της περιοχής και στο υπάρχον οδικό δίκτυο. Η κύρια διαδρομή, που στο χάρτη δηλώνεται με κίτρινο χρώμα, θα ξεκινάει από τη γέφυρα, και με αρχική κατεύθυνση από Β προς Ν, θα διέρχεται μπροστά από τα παραυερώτεια μνημεία (τα μνημεία δηλώνονται με τα κόκκινα τρίγωνα). Μετά από 500 περίπου μέτρα στρέφεται στα δυτικά και στο σημείο που σώζεται το ελληνιστικό τείχος διαμορφώνονται δυο κλάδοι: ο βόρειος προτείνεται να αξιοποιήσει τη διαμόρφωση που πραγματοποιήθηκε για τη διευκόλυνση του έργου «Αγωγός λυμάτων και ομβρίων περιοχής Λάκκας», στα αδιάνοικτα τμήματα των οδών Αθ. Ματάλα και Φοίβου Απόλλωνος, και να καταλήξει στη ρωμαϊκή έπαυλη και στο αρχαϊκό ιερό. Ο νότιος κλάδος, μέσω των οδών Στάουφερτ και Ορθίας Αρτέμιδος, οδηγεί στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος.
Για την πρόσβαση στο ιερό υπάρχουν και άλλες δυνατότητες. Με πορτοκαλί χρώμα δηλώνεται μια διαδρομή που είναι πιο κοντά στο ποτάμι και διέρχεται μέσα από το παρακείμενο καταυλισμό Ρομά, γεγονός που δημιουργεί κάποιες δυσκολίες. Με γαλάζιο χρώμα απεικονίζεται η διαδρομή που ταυτίζεται με την προς Ν πορεία της αδιάνοικτης οδού Αθ. Ματάλα και επίσης οδηγεί στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος.
Η διαδρομή συνεχίζεται και προς τα βόρεια για να συναντήσει το πλακόστρωτο του παραευρώτειου πάρκου. Θα μπορούσε να διέρχεται μέσα από την παλιά σιδερένια γέφυρα του ποταμού, που, με ήπιες επεμβάσεις, προτείνεται να διαμορφωθεί σε εκθεσιακό χώρο, έστω κατά τους θερινούς μήνες.

60
Από διάφορα σημεία της κύριας διαδρομής θα ξεκινούν μικρότερες δευτερεύουσες διαδρομές που θα οδηγούν σε όμορφους χώρους ανάπαυσης δίπλα στο ποτάμι, αφού προηγηθεί βέβαια ο καθαρισμός και εξωραϊσμός της κοίτης του ιστορικού ποταμού και ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία του.

61
Η παραποτάμια διαδρομή μπορεί πολύ εύκολα να συνδεθεί με τον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης της αρχαίας Σπάρτης, όπου βρίσκεται σε εξέλιξη και μέχρι το τέλος του χρόνου θα έχει ολοκληρωθεί, έργο ανάπλασης και ανάδειξης, ενώ χωροθετείται και στο άμεσο περιβάλλον του ΧΥΜΟΦΙΞ, όπου προβλέπεται να ανεγερθεί το νέο αρχαιολογικό μουσείο. Αυτονόητη είναι η σύνδεση της διαδρομής με τα μουσεία και τα μνημεία της πόλης της Σπάρτης.

62
Σε μια δεύτερη φάση θα μπορούσε να επεκταθεί προς τα νότια και να συνδεθεί με την περιοχή του Ψυχικού, έχοντας έναν περιβαλλοντικό περισσότερο χαρακτήρα, καθώς για μεγάλο μήκος δε σώζονται αρχαιότητες, αλλά και με το Μενελάιο και το ιερό του Αμυκλαίου Απόλλωνα, όπου επίσης θα υλοποιηθεί έργο ανάδειξης. Προς βορρά θα μπορούσε να συμπεριλάβει τις αρχαιότητες που θα παραμείνουν ορατές στο νέο αυτοκινητόδρομο Λεύκτρο – Σπάρτη.

63

64 1

Μενελάιο

Ιερό Αμυκλαίου Απόλλωνα

Κλείνοντας την παρούσα παρουσίαση, θα ήθελα να τονίσω πως η ένταξη των αρχαιοτήτων και του περιβάλλοντός τους στη ζωή της πόλης, θα συμβάλει όχι μόνο στην οικονομική αναζωογόνηση της περιοχής αλλά θα βελτιώσει την καθημερινότητα όλων μας και θα συντελέσει στην αυτογνωσία, στην επαναφορά της ανθρώπινης ζεστασιάς και οικειότητας. Οφείλουμε όλοι μας, πολίτες και φορείς να συναισθανθούμε την ευθύνη που έχουμε απέναντι στον τόπο μας και την κληρονομιά μας και επιτέλους να μετουσιώσουμε τους περήφανους αλλά πολλές φορές στείρους λόγους για το ένδοξο παρελθόν της πόλης μας, σε πράξεις.
Η άσωτη κόρη Σπάρτη, πρέπει να αγκαλιάσει πάλι το γεμάτο συγχώρεση και αγάπη γι’ αυτήν πατέρα της Ευρώτα.

65

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s