Το γοητευτικότερο ζωγραφικό τοπίο της Σπάρτης: ο Ταΰγετος από το αρχαίο θέατρο, του Έντουαρντ Ληρ (1849)

LEAR 65

Αυτό το τοπίο της Σπάρτης με τον χιονισμένο Ταΰγετο βρίσκεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη στην Αθήνα, και το ζωγράφισε στις 23 Μαρτίου του 1849 ο Έντουαρντ Ληρ (Edward Lear 1812-1888), ένας από τους πιο σημαντικούς Βρετανούς τοπιογράφους του 19ου αιώνα.  Ο Ληρ είναι μάλλον ακόμα περισσότερο γνωστός από τα ‘limericks’ του, τα σουρεαλιστικά στιχάκια και σκιτσάκια, και ένα από τα διασημότερα βιβλία για παιδιά, το Βιβλίου των ανοησιών (The Book of Nonsense, 1846).1862ca-a-book-of-nonsense--edward-lear-001

c_0Ένα μεγάλο μέρος της ζωής του το πέρασε σε ταξίδια, όπου δούλευε ασταμάτητα ζωγραφίζοντας τοπία. Το πρώτο του ταξιδιωτικό βιβλίο με τοπία για την Ιταλία, το 1846, είχε αρκετά μεγάλη επιτυχία, ώστε η βασίλισσα Βικτωρία να τον καλέσει να της κάνει μαθήματα σχεδίου. Το καλοκαίρι του 1848 ο Lear έφτασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Την Άνοιξη του 1849 έκανε το γύρο της Πελοποννήσου. Αυτές τις έξη εβδομάδες που πέρασε στην Πελοπόννησο θα τις θυμόταν πάντοτε σαν τις πιο ειδυλλιακές της ζωής του και τα ελληνικά τοπία θα διατηρήσουν μια ιδιαίτερη θέση στο έργο του. Φιλοδοξούσε να εκδόσει ένα μεγάλο έργο για την τοπογραφία της Ελλάδας.

Old person of Sparta

Ένα από τα ‘limericks’ του Ληρ, που μιλάει για τον «Old Person of Sparta».

Το ταξίδι του μέσα από τα τοπία της Πελοποννήσου μπορούμε να το ανασυνθέσουμε τόσο από το ημερολόγιό του, όσο και από αυτά τα σχέδιά που από μόνα τους συνιστούν ένα ‘σχεδιαστικό ημερολόγιο’, χάρη στη συνηθειά του να σημειώνει πάνω τον ακριβή χρόνο αλλά και τις συνθήκες εκτέλεσής τους. Έτσι αν τοποθετούσαμε στη σειρά τα 17 τουλάχιστον σχέδια που έφτιαξε στην περιοχή της Σπάρτης στις 22, 23, 24 και 25 Μαρτίου του 1849 θα έχουμε μια ‘οπτικοποίηση’, σχεδόν κινηματογραφική, της διαδρομής του Ληρ μέσα στο τοπίο, με τις θέες που εκείνος επέλεξε να κρατήσει.

Το πιο πάνω σχέδιο το ζωγράφισε στις 23 Μαρτίου του 1849, στο αρχαίο θέατρο της Σπάρτης, όπου φαίνεται ότι κάθησε τουλάχιστον τρεις ώρες, μέχρι να δύσει ο ήλιος, ζωγραφίζοντας.

Το προσωπικό του ημερολόγιο μας συμπληρώνει την αίσθηση της απόλαυσης του τοπίου. Ο ευχάριστη ψυχική του διάθεση τον κάνει να βρίσκει τα πάντα υπέροχα, σε αντίθεση με τους περισσότερους ταξιδιώτες, ειδικά τους Βρετανούς, που βρίσκουν διαρκώς ευκαιρείες να γκρινιάζουν.

«23 Μαρτίου 1849. Απολαύσαμε τη Σπάρτη με το παραπάνω. Το θέατρο εποπτεύει όλη την πεδιάδα και η πελώρια οροσειρά του Ταΰγετου υψώνεται ολόκληρη μπροστά του. Η πορφυρή αποχρώση του κάτω μέρους της οροσειράς είναι εκπληκτική, – καθώς έρχεται σε αντίθεση με το λαμπερό παγωμένο-αστραφτερό ασήμι του λευκού χιονιού από πάνω. Ο Μιστράς φαίνεται να είναι ένα φανταστικό μέρος, μου θυμίζει το Αμάλφι, μόνο που από κάτω του αντί της θάλασσας έχει την πεδιάδα. Η μοναχική άγρια ηρεμία αυτού του σημείου, η μεγαλειώδης απεραντοσύνη ολόγυρα, οι αρχαίοι συνειρμοί του τόπου, και το γοητευτικό κλίμα, έκα­ναν αυτή τη μέρα πολύ απολαυστική. Το ηλιοβασίλεμα πήγαμε στη σύγχρονη πόλη της Σπάρτης, που φαίνεται ότι έχει σπίτια καλύτερα χτισμένα από αυτά που έχουν τέτοια μέρη. Εγκατασταθήκαμε σε ένα ‘Café’ και στις 6.45 δειπνήσαμε υπέροχα σε μια Τρατορία. Ακόμα και το κρασί, όλως περιέργως, ήταν πολύ καλό. Υπέροχα κομψοί Σπαρτιάτες με θαυμάσιες φορεσιές συνεχίζουν τη βόλτα τους ή δειπνούν μέσα στη σάλα της Τρατορίας.».

Ο Ληρ ζωγράφιζε αυτά τα από φυσικού σχέδια-ακουαρέλλες, τις λεγόμενες ‘τοπογραφίες’, όχι για να τα εκθέτει δημοσίως, αλλά κυρίως για να μπορεί αργότερα βάσει αυτών να φτιάξει  πιο επεξεργασμένα έργα, ελαιογραφίες ή ακουαρέλλες προς έκθεση ή προς πώληση. Το παραπάνω τοπίο της Σπάρτης ήταν από τα πιο πετυχημένα, μια που βάσει αυτού ο Ληρ ζωγράφισε αρκετές παραλλαγές στο εργαστήριό του. Μία από αυτές βρίσκεται στο Ashmolean Museum στην Οξφόρδη, ενώ μία άλλη που ανήκε στον γνωστό ιστορικό Στήβεν Ράνσιμαν (συγγραφέα ενός βιβλίου για τον Μυστρά που έχει μεταφραστεί και στα ελληνικά) βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη της Σκωτίας στο Εδιμβούργο.

LEAR, Sparta  National Gallery of Scotland

Edward Lear, «Sparta», National Gallery of Scotland

Αλλά τα από φυσικού σχεδία, παρότι ο ίδιος ο Ληρ δεν τους απέδιδε τόση αξία, έχουν για μας σήμερα μια πολύ μεγαλύτερη γοητεία από τα ‘τελειωμένα’ του έργα, η οποία οφείλεται ακριβώς στον ‘πρόχειρο’ και ‘προσωπικό’ τους χαρακτήρα, στο ότι δεν έγιναν δηλαδή για να εκτεθούν ή να πουληθούν. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι είναι πολύ συχνά γεμάτα από χειρόγραφες σημειώσεις. Ο Ληρ καταγράφει όχι μόνο τον τόπο, την ημερομηνία και την ακριβή ώρα που έκανε το σχέδιο, αλλά και τις συνθήκες του καιρού και του φωτός.

Και το τοπίο που έχω βάλει στην αρχή αυτής εδώ της δημοσίευσης είναι ίσως αυτό που είναι περισσότερο γεμάτο με σημειώσεις, σημειώσεις που είναι γραμμένες τόσο πάνω στο τοπίο όσο και στο κάτω μέρος του σχεδίου υπό τη μορφή ενός ‘υπομνήματος’ που παραπέμπει σε αριθμούς και σύμβολα (κάνοντας κλικ πάνω του μπορείτε να τις δείτε σε μεγάλη ανάλυση) Πάνω στις γραμμές του τοπίου ο Ληρ σημειώνει όσα θεωρεί ότι πρέπει να θυμάται: τα χρώματα, τη βλάστηση, το όνομα, την υφή και την όψη που έχει το κάθε κομμάτι του τοπίου, βράχου, εδάφους, ερειπίου, γρασιδιού, δέντρου, ουρανού κ.ο.κ. Η εμμονή στα ακριβή ονόματα των φυτών, έχει να κάνει με τη θητεία του ως ζωγράφου ζώων και φυτών, φανερώνει όμως και μια ορισμένη αντιμετώπιση του τοπίου. Δεν ενδιαφέρεται να φτιάξει απλά μια ωραία ‘θέα’, αλλά να καταγράψει όλα εκείνα τα στοιχεία που έκαναν το πραγματικό τοπίο ενδιαφέρον και απολαυστικό για τον ίδιο. Στην επόμενη εικόνα έχω επιχειρήσει να αποκρυπτογραφήσω όλες αυτές τις σημειώσεις.

LEAR 65 (anagnosi)

Στο σχέδιο αυτό βλέπουμε λοιπόν το πώς προσπάθησε να αποδώσει ο Ληρ τη θέα που είδε κοιτάζοντας από το θέατρο της Σπάρτης προς τα βορειοδυτικά, στις 23 Μαρτίου 1849, στις 2 ½ με 3 μ.μ.. Δεν έχουμε εδώ μια χρήση του κειμένου ως σχολιασμού της εικόνας ή της εικόνας ως  συμπληρώματος ή εικονογράφησης του κειμένου· ο ζωγράφος-συγγραφέας χρησιμοποιεί ταυτόχρονα, πάνω στο ίδιο χαρτί, γραμμές, χρώματα, λέξεις, αναφορές σε άλλα τοπία, στην προσπάθειά του να καταγράψει, όχι για άλλους αλλά για την ίδια του τη μνήμη, σύντομα αλλά και όσο το δυνατόν πιο περιεκτικά, την εικόνα που έχει μπροστά του. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυτό το ‘πρόχειρο’, ‘ατελείωτο’, σχέδιο να μας φαίνεται τελικά όχι μόνο πιο ζωντανό αλλά και πολύ πιο ‘πλήρες’ από τα επεξεργασμένα έργα που ζωγράφισε, βάσει αυτού, για να τα εκθέσει ή για τους πελάτες του.

Οι σημειώσεις του μας επιτρέπουν να διαπιστώσουμε και τον βαθμό πιστότητας στην απόδωση του τοπίου. Έτσι, με τον αριθμό 12 σημειώνει: «Φρικτές κόκκινες στέγες  – λευκά σπίτια – βάλτα σε σκιά». Προφανώς, τα, ελάχιστα ακόμα εκείνη την εποχή, σπίτια της σύγχρονης πόλης της Σπάρτης (είχε ιδρυθεί μόλις δεκαπέντε χρόνια πριν) που διακρίνονται στο αριστερό άκρο, χαλούσαν κάπως την αίσθηση της απόλυτης κυριαρχίας της φύσης και του παρελθόντος, τη «μοναχική άγρια ηρεμία» και τους «αρχαίους συνειρμούς». Ωστόσο δεν τα παραλείπει, αλλά απλά υποδεικνύει την σκίασή τους στο τελικό έργο (υπόδειξη που τελικά δεν θα υλοποιήσει).

Bonnet-birds

Σε σχέση με τα ‘τελειωμένα’ έργα, το ‘ατελές’ σχέδιο-κείμενο του Lear φαίνεται σε μας πιο πλήρες, πιο αληθινό και πιο ζωντανό, όχι γιατί είναι πιο πιστό, αλλά ακριβώς γιατί κάνει εμφανή -και το κάνει συνειδητά- την αναπόφευκτη ατέλειά του, την απόσταση που το χωρίζει από το πραγματικό τοπίο που, με γραμμές, χρώματα και λέξεις, υπαινίσεται. Καθιστώντας δηλαδή πρόδηλη τη διαδικασία της αναπαράστασης, η οποία συνήθως κρύβεται πίσω από ένα ολοκληρωμένο ζωγραφικό τοπίο, μας επιτρέπει να φανταζόμαστε όχι απλά ένα τοπίο, αλλά έναν καλλιτέχνη-ταξιδιώτη μπροστά σε ένα πραγματικό τοπίο, σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο.edwardlear_a4

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s