Πώς ο γεωγράφος Άλφρεντ Φίλιπσον αναπολούσε την κοιλάδα της Σπάρτης μέσα στο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης

Ο Άλφρεντ Φίλιπσον (Alfred Philippson, 1864-1953) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους γεωγράφους και σίγουρα ο σημαντικότερος γεωγράφος της εποχής του που ασχολήθηκε με τη Μεσόγειο, τον ελληνικό χώρο, και ειδικότερα με τη Πελοπόννησο. Γεννήθηκε στη Βόννη και ήταν γιος του ραβίνου Ludwig Philippson, ο οποίος το 1837 είχε ιδρύσει την Allgemeine Zeitung des Judentums, μια από τις σημαντικότερες εφημερίδες για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των Εβραίων της Γερμανίας. Το 1886 πήρε το διδακτορικό του, το 1887 άρχισε τις μελέτες του στην Ελλάδα και το 1891 πήρε την υφηγεσία με τη διατριβή του για την Πελοπόννησο: Alfred Philippson, Der Peloponnes: Versuch einer Landeskunde auf geologischer Grundlage, Βερολίνο: R. Friedländer, 1892. Ο τίτλος της διατριβής του (Πελοπόννησος, απόπειρα μιας περιφερειακής μελέτης πάνω σε γεωλογική βάση) ήθελε, όπως γράφει ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, να υπογραμμίσει ότι ακολουθούσε την μέθοδο του δασκάλου, του Ferdinand von Richthofen, πατέρα της γεωμορφολογίας, σύμφωνα με την οποία «η μελέτη της χώρας βασίζεται στη γεωλογία, το ίδιο όπως και στη φύση όλα τα γνωρίσματα της επιφάνειας της γης εξαρτώνται λίγο-πολύ από τους βράχους και τη γεωλογική δομή». Ο Richthofen τον είχε συμβουλεύσει να επιλέξει ως θέμα για την επί υφηγεσία διατριβή του την Πελοπόννησο, «μια περιοχή σχετικά μικρή, καλά οριοθετημένη και με υψηλότατο γεωλογικό, γεωγραφικό και ιστορικό ενδιαφέρον, η οποία είχε  δεν είχε μελετηθεί παρά ατελώς και με ξεπερασμένες μεθόδους και απόψεις από την Expédition de la Morée στη δεκαετία του 1830.»

(Μπορείτε να δείτε εδώ τους γεωλογικούς χάρτες της Πελοποννήσου που δημοσιεύτηκαν στη διατριβή)

Image

Γεωλογικός χάρτης της Λακωνίας από τη διατριβή του Φίλιπσον για την Πελοπόννησο (1892)

Image

«Προφίλ» της Πελοποννήσου, από τη Μεθώνη ως την κοιλάδα της Σπάρτης από τη διατριβή του Φίλιπσον (1892)

Αφού δίδαξε σε διάφορα πανεπιστήμια, o Φίλιπσον το 1911 πήρε την έδρα στο Πανεπιστήμιο της Βόννης όπου ίδρυσε ένα από τα πιο σύγχρονα γεωγραφικά ινστιτούτα της εποχής. Με δική του πρωτοβουλία ιδρύθηκε το 1925 η Ένωση Γερμανών Ακαδημαϊκών Γεωγράφων ενώ ο ίδιος ήταν από το 1921 ως το 1927 επίτροπος για την Γεωγραφία στο Γερμανικό Συμβούλιο Έρευνας, βασικό χρηματοδότη της έρευνας στη Γερμανία.

Με την άνοδο των Ναζί στην εξουσία και τις ρατσιστικές διώξεις ο Φίλιπσον απομακρύνθηκε βέβαια από τις θέσεις του. Το διάστημα 1942-1945 τον κλείσανε, μαζί με τη γυναίκα του και την κόρη του, στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Theresienstadt. Παρά τη μεγάλη του ηλικία, κατάφερε να επιβιώσει. Αυτό οφείλεται αφενός στην προστασία που του παρείχαν κάποιοι υψηλά ιστάμενοι γνωστοί του, αφετέρου στην ψυχολογική καταφυγή που βρήκε, στη διάρκεια αυτών των τριών χρόνων του εγκλεισμού του, στο γράψιμο των  απομνημονεύματων του, που τους έδωσε στον τίτλο: Πώς έγινα γεωγράφος, εισαγωγή στο έργο: Ελληνικά Τοπία. Το μεγαλύτερο ίσως κομμάτι τους είναι αφιερωμένο στην αναλυτική αφήγηση των ταξιδιών του στην Ελλάδα.

Ο Φίλιπσον έφτασε στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1887 και τον Σεπτέμβριο άρχισε τις εξερευνήσεις στην Πελοπόννησο με τη βοήθεια ενός αγωγιάτη που του σύστησε ο αρχαιολόγος Dörpfeld, του Αγγελή Κοσμόπουλου. Η πρώτη του παραμονή στην Ελλάδα κράτησε έναν ολόκληρο χρόνο, και έτσι μπόρεσε να γνωρίσει το κλίμα της χώρας αλλά και τη ζωή των κατοίκων σε όλες τις εποχές.

Image

Ο Άλφρεντ Φίλιπσον (δεύτερος από αριστερά) μαζί με τον αγωγιάτη Αγγελή Κοσμόπουλο (αριστερά) τον γεωλόγο Richard Lepsius και τον Δημήτριο Κοσμόπουλο στην Πελοπόννησο τον Ιούλιο του 1889

Παρά τον επιστημονικό χαρακτήρα της διατριβής του για την Πελοπόννησο το 1891, ο Φίλιπσον ήδη από την εισαγωγή της κάνει μια ουσιαστικά αισθητική αποτίμηση της πολυμορφίας και των αντιθέσεών των τοπίων της, η οποία «σε κάθε ευαίσθητο στη φύση ταξιδιώτη που εισέλθει στο έδαφός της θα χαρίσει έναν θησαυρό από αλησμόνητες εντυπώσεις.» Η πρώτη του μέριμνα είναι η γεωλογική μελέτη της χώρας, «η πιο σημαντική βάση για όλους τους άλλους κλάδους της γεωγραφίας». Ακολούθως το κλίμα, και το πώς αυτό επιδρά στην όψη του τοπίου, και η υδρογεωγραφία. Και τέλος, οι ανθρώπινες εγκαταστάσεις, οι καλλιέργειες, αλλά ακόμα και τα εθνογραφικά δεδομένα. Θέλει να συνδέσει μεταξύ τους αιτιακά το σύνολο των γνωρισμάτων της επιφάνειας της γης» σε μια ενιαία εικόνα, με στόχο τη συνολική εξέταση μιας περιορισμένης και φυσικά οριοθετημένης περιοχής, «να δημιουργήσει μια συνεκτική εικόνα όπου να προβάλλονται οι αμοιβαίες σχέσεις της γεωλογικής δομής, του κλίματος, του οργανικού κόσμου και της ανθρώπινης κουλτούρας.»

Ωστόσο, το κείμενό του έχει σε μεγάλο βαθμό τη δομή ενός ταξιδιού. Δεν δίνει, δηλαδή, μια ουδέτερη, κωδικοποιημένη, εικόνα της Πελοποννήσου, αλλά την παρουσιάζει μέσα από τις δικές του διαδρομές, αναλύοντας τον τρόπο που αυτός την προσέγγισε, αναφέροντας σχολαστικά και τις ημερομηνίες που πέρασε από κάθε μέρος. Έτσι εντάσσει στο κείμενο και τις ‘αισθητικές’ εμπειρίες από τα τοπία της. Και η πιο έντονη εμπειρία του ήταν το πρώτο αντίκρισμα της Σπάρτης, όταν ο Φίλιπσον έφτασε εκεί για πρώτη φορά, το Μάιο του 1889, ερχόμενος από τα χωριά του Πάρνωνα. Το περιγράφει το 1892 σαν ένας ευαίσθητος και φιλότεχνος ρομαντικός περιηγητής:

«Ανυπέρβλητα πιο μεγαλειώδης, και ωστόσο γοητευτική είναι η θέα που έχουμε προς τη σφίζουσα από βλάστηση πεδιάδα της Σπάρτης, με τον Ταΰγετο να ορθώνεται πίσω της με αυστηρή μεγαλοπρέπεια. Πάνω από τους ασημένιους ελαιώνες και τους σκουροπράσινους πορτοκαλεώνες, μέσα στη σκιά των οποίων διακρίνονται πολλά διάσπαρτα χωριά, πέρα από τα σμαραγδένια καλαμποχώραφα και τα αμπέλια, υψώνεται το σκοτεινό βράχινο τείχος, με μια διπλή απότομη άνοδο από τη ζώνη των μαύρων ελατόδασων μέχρι την οδοντωτή κορυφογραμμή, που σκεπασμένη ακόμα (στα τέλη Ιουνίου) με χιόνια προβάλλει πάνω στον γαλάζιο ουρανό. Αυτή η εικόνα συνδυάζει με τέτοιο τρόπο την ενεργητική δύναμη του Βορρά με όλη τη μεθυστική πληθωρικότητα του Νότου, που δεν θα μπορούσε να βρεθεί πιο συναρπαστική σε όλη την Ελλάδα, παρότι της λείπει η αλλού πανταχού παρούσα και γοητευτική θάλασσα. Ας επιστρέψουμε όμως στις επιστημονικές μας παρατηρήσεις!»

Με την τελευταία φράση ο Φίλιπσον θέλει να βάλει αυτή τη ‘ρομαντική’ περιγραφή μέσα σε μια παρένθεση, διαχωρίζοντας την αισθητική απόλαυση του τοπίου από την «επιστημονική παρατήρηση». Τον Ταΰγετο τον αναδεικνύει σε ένα ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης, αφιερώνοντάς του ένα κεφάλαιο με πολλές περιγραφές και διαδρομές, μεταξύ των οποίων και της ανάβασης στην κορφή:

«Έτσι ο Ταΰγετος ξεχωρίζει, μέσα στο συνονθύλευμα των κορυφών της Πελοποννήσου, σαν ένα ανεξάρτητο, ιδιαίτερο βουνό, όχι μόνο από επιστημονικής άποψης μέσα στο σπουδαστήριο, αλλά ακόμα περισσότερο μέσα στη φύση, όταν κανείς κοιτάζει, σχεδόν από κάθε ψηλό σημείο της χερσονήσου, το μακρύ γυμνό του τείχος, το σχεδόν πάντα χιονισμένο, να κυριαρχεί πάνω από τους χαμηλότερους ορεινούς κυματισμούς.»

Image

Η κορυφή του Ταΰγετου (Προφήτης Ηλίας) όπως φαίνεται από το μοναστήρι της Γόλας, σε φωτογραφία που τράβηξε ο Άλφρεντ Φίλιπσον στις 21 Ιουνίου του 1889

Μέσα από τον Ταΰγετο ο Φίλιπσον φτάνει στο Μιστρά και περιγράφει αναλυτικά την περιοχή, τις θέες που έχει ο ταξιδιώτης, τα ποτάμια, τη βλάστηση, τις καλλιέργειες, τα ερείπια, το μέγεθος των καρπών, τις διαδρομές μέσα από την πεδιάδα. Και τελικά αποτιμά την πόλη της Σπάρτης με κριτήριο το σκηνικό που την περιβάλλει:

«Από όλες τις ελληνικές πόλεις η Σπάρτη έχει σίγουρα την ομορφότερη θέση. Βρίσκεται μέσα σε μια κοιλάδα μικρή, αλλά πλουσιότερη σε βλάστηση από κάθε άλλη στην Ελλάδα, απολαμβάνοντας ταυτόχρονα την πιο εκπληκτική θέα του Ταΰγετου, ο οποίος υψώνεται 2.200 μέτρα πιο ψηλά από την πόλη. Πουθενά αλλού ψηλά βουνά και πεδιάδες δεν έρχονται σε τόσο έντονη και απότομη αντίθεση. […] Στο περιβάλλον της Σπάρτης βρίσκει κανείς το ιδεώδες της πληθωρικής βλάστησης του Νότου, που οφείλεται στο συνδυασμό εύφορου εδάφους, άφθονης άρδευσης και δραστήριας καλλιέργειας, να υλοποιείται περισσότερο απ’ότι σε οποιαδήποτε άλλη περιοχή της Ελλάδας.»

40 χρόνια μετά το πρώτο ταξίδι του, τον Απρίλιο του 1928, ο Φιλιπσον ξαναγύρισε στην Πελοπόννησο μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του, την Margarete Kirchberger, που ήταν μαθήτρια και βοηθός του, και πέρασε πάλι από τη Σπάρτη και το Μιστρά. Στη δεκαετία του 1930 δουλεύει πάνω στο μεγάλο του έργο, τα Ελληνικά Τοπία, που όταν αρχίζει ο πόλεμος είναι σχεδόν έτοιμο αλλά ανέκδοτο λόγω του ναζισμού. Ο τόμος που αφορά την Πελοπόννησο θα εκδοθεί μετά το θάνατό του, το 1959. Το κείμενο αυτό έχει πολύ λιγότερο ταξιδιωτικό χαρακτήρα, δηλαδή αναφορές σε συγκεκριμένες διαδρομές. Στο σημείο όμως που θέλει να μιλήσει για το τοπίο της Σπάρτης, ο Φίλιπσον επιλέγει να παραθέσει αυτούσιο το παράθεμα με το πρώτο αντίκρισμα που είχε τον Μάιο του 1889:

«Η θέση της Σπάρτης είναι μια από τις πιο όμορφες στην Ελλάδα. Τη θέα του τοπίου από το Βορρά, από τα υψώματα του χωριού Βουτιάνοι, την περιέγραψα το 1892 (Der Peloponnes, σ. 166): ‘Ανυπέρβλητα πιο μεγαλειώδης […] πάνω στον γαλανό ουρανό’.»

Έτσι, ο γεωγράφος τονίζει και πάλι ότι πίσω από την όποια περιγραφή κρύβεται μια μοναδική, προσωπική, χρονικά προσδιορισμένη, άμεση εμπειρία του τοπίου.

Τα απομνημονεύματα  της στρατοπέδου συγκέντρωσης

Το πρώτο, που κάνει εντύπωση στα απομνημονεύματα που έγραψε μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης το 1942-1945 είναι ότι δεν αναφέρεται σχεδόν καθόλου στην πραγματικότητα που ζούσε μέσα εκεί. Το δεύτερο, είναι οι λεπτομέρειες των παιδικών και νεανικών του χρόνων, τις οποίες ο, 80χρονος τότε Φίλιπσον, καταγράφει, με μόνη βοήθεια τη μνήμη του. Επρόκειτο λοιπόν μια συνειδητή φυγή από την πραγματικότητα, μια φυγή στο παρελθόν, και κυρίως στα τοπία των νεανικών του ταξιδιών στην Ελλάδα· ήταν μια μέθοδος επιβίωσης, που του επέτρεψε να βγει ζωντανός από τη δοκιμασία του εγκλεισμού του, μια δοκιμασία όχι τόσο σκληρή και μοιραία όσο για τη πλειονότητα των Εβραίων, σίγουρα όμως μεγάλη για την ηλικία του.

«Από τα ταξίδια μου στην Πελοπόννησο μερικές εμπειρίες ξεχωρίζουν ιδιαίτερα στη μνήμη μου. […] Ανάμεσα στα πολλά και διάφορα επιμέρους τοπία από τα οποία αποτελείται η Πελοπόννησος, εκείνο που σου κάνει την πιο ισχυρή εντύπωση είναι η ‘κοίλη Λακεδαίμων’, η κοιλάδα ανάμεσα στον Ταΰγετο στα δυτικά και τον παράλληλό του Πάρνωνα στα ανατολικά, που διασχίζεται από τον ποταμό Ευρώτα. […] Το ιστορικό ενδιαφέρον του τόπου συνυφαίνεται με την υπέροχη εικόνα του τοπίου, όπου το ηρωικό στοιχείο ενώνεται με το ειδυλλιακό με μία αξεπέραστη –ακόμα και για την Ελλάδα, όπου αυτή η ένωση είναι τόσο συχνή– αντίθεση αλλά και αρμονία. Όσα και να ακούσαμε στο σχολείο για τη Σπάρτη και τους Σπαρτιάτες, ποτέ δεν μάθαμε για το μεγαλειώδες τοπίο της και τον χαρακτήρα του. Η σύγκριση της θέσης της Σπάρτης με εκείνη της Αθήνας είναι διδακτική· η πολιτική και πολιτιστική αντίθεση των δύο κυρίαρχων κρατών της αρχαίας Ελλάδας γίνεται πιο κατανοητή χάρη στη διαφορά του περιβάλλοντός τους».

Στέκοντας νοερά πάνω στην ακρόπολη της Σπάρτης, «ανάμεσα σε σπαρτά και ελιές», δίνει αναλυτικά ολόκληρο αυτό το πανοραμικό τοπίο, με ιδιαίτερη έμφαση στην «αληθινά αλπική όψη» του Ταΰγετου, που συμβάλει ώστε η «κοίλη Λακεδαίμων να μοιάζει μια πλατιά κοιλάδα των Άλπεων!». Η ρομαντική του διάθεση μετριάζεται ωστόσο από έναν ρεαλισμό. Μιλώντας για το Μιστρά, κάνει την ασυνήθιστα εύστοχη παρατήρηση ότι επειδή μοιάζει «παραμυθένιος» στον ταξιδιώτη, το αποτέλεσμα είναι αυτός να «ξεχνά εύκολα ότι δεν ερημώθηκε από κάποια καταστροφή» αλλά «από την ανόητη απόφαση μιας σύγχρονης μοναρχίας. Δηλαδή ένα καθόλου ρομαντικό τέλος!» Και μέσα από το στρατόπεδο αναπολεί την εμπειρία που είχε αντικρύζοντας τη θέα από την Παντάνασσα, πάνω από μισό αιώνα πριν:

«Είναι μαγευτικά, αργά το απόγευμα, πάνω στο Μιστρά, να κοιτάζεις από τον εξώστη ενός από τα ψηλά σκαρφαλωμένα μοναστήρια, πάνω από την ερειπωμένη πόλη, στην πλούσια κοιλάδα και στο μεγαλόπρεπο ορεινό της πλαίσιο, σ’αυτό το τοπίο που τόσο καθοριστικό ρόλο έπαιξε στην ιστορία της Ελλάδας, που γέννησε ένα τόσο παράξενο πολιτικό σύστημα, και που έγινε πάλι πολύ σημαντικό στον ύστερο Μεσαίωνα! Ο ήλιος δύοντας ρίχνει τη σκιά του Ταΰγετου πάνω σε αυτή την εικόνα σπάνιας ομορφιάς, μια σκιά που σιγά-σιγά απλώνεται και σκεπάζει την τοποθεσία τόσο της αρχαιότητας όσο και του Μεσαίωνα με το σκοτάδι της νύχτας που έρχεται.»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s