«Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια»: η διαφορετική αρχαία Σπάρτη του Εντγκάρ Ντεγκά

DEGAS Young Spartans

Aυτός o πίνακας που εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου (μπορείτε να κάνετε κλικ πάνω του για να μεγεθυνθεί σε πολύ υψηλή ανάλυση) είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα έργα του μεγάλου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Εντγκάρ Ντεγκά. Πρώτον, για το θέμα του, που είναι πολύ διαφορετικό από τα περισσότερα έργα του Ντεγκά, γνωστού κυρίως για τις «χορεύτριές» του, και πολύ περίεργο για έναν ιμπρεσιονιστή. Έπειτα, γιατί ενώ το ξεκίνησε το 1860, το ξαναδούλεψε πολλές φορές στις επόμενες δεκαετίες, και δεν το εξέθεσε ποτέ όσο ζούσε, ούτε το πούλησε, αλλά το κρατούσε στο διαμέρισμά του. Ο φίλος του ο Daniel Halévy, αναφέρει ότι «ο Ντεγκά, στα τελευταία χρόνια του, αισθανόταν πολύ δεμένος με αυτό το έργο· το είχε τοποθετήσει σε περίοπτη θέση πάνω σε ένα καβαλέτο, μπροστά στο οποίο του άρεσε να στέκεται – τιμή μοναδική, και σημάδι προτίμησης». Ο Ντεγκά είχε αποφασίσει να το εκθέσει στην Πέμπτη Εκθεση των Ιμπρεσιονιστών, τον Απρίλιο του 1880. Στον κατάλογο της έκθεσης υπάρχει ο τίτλος του: «Petites filles Spartiates provoquant des garçons (1860)». Τελικά όμως δεν εκτέθηκε. Έτσι έχουμε όμως τον τίτλο που ο ίδιος ήθελε να του βάλει, καθώς και την χρονολογία που φαίνεται ότι το ξεκίνησε.

Το 1860 ο Ντεγκά σημείωνε σε ένα τετράδιο που φυλάσσεται στην Bibliothèque Nationale: «Κορίτσια και αγόρια που παλεύουν στον Πλατανιστά κάτω από τα μάτια του γέρου Λυκούργου που έχει δίπλα του μητέρες». Πηγές που τον ενέπνευσαν ήταν ο Πλούταρχος και το Voyage du Jeune Anacharsis, το περίφημο φανταστικό ταξίδι στην αρχαία Ελλάδα του Abbé Barthelémy που κυκλοφόρησε το 1788, και ήταν αγαπημένο ανάγνωσμα του Ντεγκά. Ο Halévy αναφέρει ότι ο ίδιος ο ζωγράφος του εξήγησε: «Είναι τα κορίτσια της Σπάρτης που προκαλούν στην πάλη τα αγόρια… Νομίζω ότι πρόσθεσε: το διάβασα στον Πλούταρχο».

Image

Degas, σπουδή για το «Petites filles Spartiates…», μολύβι, πινέλο και καφέ υδατόχρωμα, 22,5 x 33,2 εκ., γύρω στο 1860, Ιδιωτική συλλογή.

Ο Ντεγκά έκανε δεκάδες προσχέδια για τον πίνακα. Σε ένα από αυτά, όπου έχει σημειώσει και τη φράση «στον Πλατανιστά», βλέπουμε τις ομάδες των κοριτσιών και των αγοριών, δίχως όμως τον Λυκούργο και τις μητέρες, στο φόντο κυριαρχεί ο όγκος του Ταΰγετου, ενώ στα δεξιά υπάρχουν τα ψηλά πλατάνια του Πλατανιστά στις όχθες του Ευρώτα. Ένας άλλος μεγάλου μεγέθους πίνακας που εκτίθεται στο Σικάγο, δεν είναι σπουδή, αλλά μια εκδοχή που εγκατέλειψε ημιτελή ο ζωγράφος. Σε σχέση με τον πίνακα της Πινακοθήκης του Λονδίνου, είναι ένα έργο πολύ πιο κλασικιστικό, τόσο στις μορφές, όσο και στο αρχιτεκτονικό στοιχείο στο κέντρο, ενώ διατηρεί τα δέντρα δεξιά.

Image

Degas, ημιτελής εκδοχή του «Petites filles Spartiates», ελαιογραφία σε καμβά, 97,4 x 140 εκ., γύρω στο 1860, Art Institute of Chicago.

Η ίδια η τελική εκδοχή του Λονδίνου έχει υποστεί αλλεπάλληλες επεξεργασίες όπως έχει φανερώσει έρευνα με ακτίνες Χ που παρουσιάστηκε αναλυτικά στην έκθεση Art in the Making: Degas (Λονδίνο, 2004). Σε σχέση με τον πίνακα του Σικάγου, έχουν σχεδόν απαλειφθεί τόσο τα κτίρια όσο και τα δέντρα. Το τοπίο έχει μείνει γυμνό, αλλά πράσινο. Στο βάθος αριστερά ξεχωρίζει η εικόνα ενός απόκρημνου Ταΰγετου, στο κέντρο είναι ο Λυκούργος περιτριγυρισμένος από τις μητέρες της Σπάρτης, και πίσω τους διακρίνονται τα χαμηλά σπίτια της Σπάρτης, με κόκκινες στέγες, πάνω σε χαμηλούς λόφους. Έχει συχνά παρατηρηθεί ότι τα σπαρτιατόπουλα έχουν πάρει μια πολύ καθημερινή, αντικλασικιστική, όψη, θυμίζοντας «χαμίνια του Παρισιού». Ο Ντεγκά μας δίνει μια εντελώς προσωπική ανάγνωση της αρχαιότητας: ένα κλασικό θέμα που έχει σχεδόν καθαρθεί από κάθε στοιχείο νεοκλασικισμού και «αρχαιολογίας». Το, ιμπρεσιονιστικό στην τεχνική, τοπίο είναι κυρίαρχο, αλλά απέριττο, «γυμνό» και «φυσικό», όπως και τα κορίτσια και τα αγόρια της Σπάρτης.

Παρά τον τίτλο που έδωσε ο ίδιος ο Ντεγκά, οι ιστορικοί τέχνης άνοιξαν μια μεγάλη συζήτηση σε σχέση με το τι ακριβώς εικονίζει ο πίνακας. Η Carol Salus, για παράδειγμα, υποστήριξε ότι ο Degas αναπαριστά όχι μια πρόκληση σε πάλη αλλά μια «σπαρτιατική ερωτική τελετουργία», όπου τα τολμηρά και ελεύθερα κορίτσια της Σπάρτης επιλέγουν σύντροφο.

Το σίγουρο είναι ότι ο Ντεγκά μας έδωσε μια εικόνα της αρχαίας Σπάρτης πολύ διαφορετική από το γνωστό, μέχρι τα σήμερα, στερεότυπο μιας σκυθρωπής, μίζερης, μιλιταριστικής, ανδροκρατικής πόλης. Μια εικόνα όπου κυριαρχούν παιδιά που παίζουν γυμνά και χαρούμενα μέσα στο φυσικό τοπίο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s